(۱۲۹۴-۱۲۹۶ ش / ۱۹۱۵-۱۹۱۷ م)

الگویی برای حکمرانی غیرمتمرکز و در شرایط فروپاشی دولت

تحلیل جامع تاریخی با رویکرد کاربست‌پذیری در چالش‌های حکمرانی قرن بیست و یکم

نویسنده: د. پژواک کوکبیان

پژوهشگر ارشد اقتصاد سیاسی و مطالعات پولی و استراتژیک

چکیده مبسوط

این پژوهش، که در قالب یک گزارش تحلیلی جامع و با اتکا به ترجمه و بازنویسی انتقادی سند «تحلیل دولت موقت کرمانشاه» و تلفیق آن با اسناد آرشیوی و پژوهش‌های نوین تدوین شده است، به بررسی عمیق و چندلایه «دولت انتقالی ملی» (Provisional National Government – PNG) می‌پردازد. این دولت در کرمانشاه و در بحبوحه جنگ جهانی اول (۱۹۱۵-۱۹۱۷) به رهبری رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی تأسیس گردید. این مطالعه با فراتر رفتن از رویکردهای سنتی تاریخ‌نگاری که این دوره را صرفاً ذیل عنوان «مهاجرت» و واکنشی اضطراری به اشغال ایران طبقه‌بندی می‌کنند، استدلال می‌کند که دولت سرزمینی/قلمرویی کرمانشاه یک الگوی پیشرو و مهندسی‌شده از «تاب‌آوری حاکمیتی» (Sovereign Resilience) در شرایط فروپاشی دولت در مرکز بوده است. نوآوری‌های نهادی این دولت، از جمله لغو یک‌جانبه رژیم حقوقی کاپیتولاسیون، تبدیل نیروی ژاندارمری به یک ارتش ملی با هویت سرزمینی (Territorial Patriotism)، و حفظ ساختارهای پارلمانی در تبعید، چارچوب‌های عملیاتی و حقوقی ارزشمندی را ارائه می‌دهد که برای دولت‌های مدرن غیرمتمرکز در مواجهه با تهدیدات وجودی نظیر اشغال نظامی، فلج سایبری، و جنگ‌های ترکیبی (Hybrid Warfare) قابل بهره‌برداری است. این گزارش دلایلی مبتنی بر شواهد تاریخی و نظریه‌های مدرن علوم سیاسی، کاربردپذیری «دولت مدل کرمانشاه» را برای چالش‌های حکمرانی در قرن بیست و یکم اثبات می‌کند.

فصل اول: مقدمه؛ اهمیت بنیادین تجربه کرمانشاه در تاریخ سیاسی

۱.۱. فراتر از یک دولت در سایه

دولت انتقالی ملی در کرمانشاه (۱۹۱۵-۱۹۱۷)، که در ادبیات تاریخی گاه با عناوینی چون «دولت مهاجرین» یا «حکومت ملی» نیز شناخته می‌شود، یکی از پیچیده‌ترین و در عین حال کمتر درک‌شده‌ترین تلاش‌ها در تاریخ مدرن خاورمیانه برای عملیاتی‌سازی آرمان‌های مشروطیت در شرایط آنارشی بین‌المللی است.¹ این دولت به رهبری رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، سیاستمدار کهنه‌کار و ملی‌گرا، و با حمایت معنوی و سیاسی چهره‌هایی نظیر سیدحسن مدرس، از دل حرکت «مهاجرت» نمایندگان مجلس شورای ملی پدید آمد؛ استراتژی‌ای که هدف آن حفظ مشروعیت قانون اساسی در برابر پیشروی قوای روسیه تزاری به سمت تهران در نوامبر ۱۹۱۵ بود.¹

آنچه تجربه کرمانشاه را از یک بداهه‌پردازی صرف در زمان جنگ متمایز می‌سازد، تلاش آگاهانه نخبگان آن برای «نهادینه‌سازی» (Institutionalization) و نهادسازی حکمرانی مشروطه در تبعید بود. آن‌ها به جای تشکیل یک شورای نظامی صرف، اقدام به بازسازی ارکان دولت (قوه مجریه، مقننه و قضاییه) کردند، حاکمیت ملی را از طریق ضرب سکه و لغو معاهدات نابرابر اعمال نمودند و ارتشی را سازمان دادند که وفاداری‌اش نه به شاه یا ایل، بلکه به مفهوم انتزاعی «ملت» و «قانون اساسی» بود.¹

۱.۲. اهمیت معاصر: پلی میان تاریخ و آینده‌پژوهی سیاسی

اهمیت مطالعه دولت انتقالی کرمانشاه تنها محدود به بایگانی‌های تاریخی نیست. در عصر حاضر که دولت-ملت‌ها با تهدیدات فزاینده‌ای از جنس جنگ‌های ترکیبی، حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی (Cyber-paralysis)، گسست‌های ناشی از پاندمی‌ها و فرسایش اقتدار مرکزی در مناطق پیرامونی مواجه هستند، مدل کرمانشاه یک «آزمایشگاه تاریخی» بی‌نظیر برای مطالعه «تداوم دولت» (Continuity of Government) ارائه می‌دهد.¹

این پژوهش استدلال می‌کند که نوآوری‌های حیاتی دولت کرمانشاه—شامل تاب‌آوری استانی، جسارت حقوقی استراتژیک، حفظ دیوان‌سالاری تخصصی، دیپلماسی چندقطبی، و تشکیل کابینه‌های بحران—یک سیستم منسجم از حکمرانی غیرمتمرکز مشروطه را تشکیل می‌دهند. این سیستم می‌تواند الهام‌بخش استراتژی‌های مدرن برای «پایداری نهادی» (Institutional Redundancy) باشد؛ مفهومی که در مدیریت بحران مدرن به معنای داشتن لایه‌های پشتیبان برای عملکردهای حیاتی سیستم است تا در صورت از کار افتادن مرکز، کل سیستم دچار فروپاشی نشود.⁴

فصل دوم: تحلیل عمیق تاریخی؛ خاستگاه، ساختار و پویایی‌های درونی

۲.۱. انقلاب مشروطه و بحران وجودی آن

دولت انتقالی کرمانشاه را نمی‌توان جدا از بستری که در آن متولد شد، یعنی بحران انقلاب مشروطه (۱۹۰۵-۱۹۱۱)، تحلیل کرد. انقلاب مشروطه که با هدف جایگزینی استبداد قاجاری با حاکمیت قانون و پارلمان (مجلس) شکل گرفته بود، تغییری بنیادین در ساختار اقتدار سیاسی ایران ایجاد کرد.¹ ائتلافی از بازاریان، روحانیون شیعه، روشنفکران سکولار و نخبگان ایالتی، علیه خودکامگی قاجار و سلطه اقتصادی بیگانگان متحد شدند.

با این حال، تا سال ۱۹۱۵، نظم مشروطه با بحرانی وجودی روبرو شده بود. قرارداد ۱۹۰۷ سن‌پترزبورگ میان روسیه و بریتانیا، کشور را بدون رضایت به دو بخش تقسیم کرده بود: شمال در اختیار روسیه، جنوب در اختیار بریتانیا و منطقه‌ای بی‌طرف در مرکز.⁶ مجلس سوم شورای ملی که در سال ۱۹۱۴ (۱۲۹۳ شمسی) با امیدهای بسیار افتتاح شده بود، عملاً توسط فشار نظامی روسیه و دستکاری‌های مالی بریتانیا فلج شده بود. زمانی که ارتش روسیه به فرماندهی ژنرال باراتوف در نوامبر ۱۹۱۵ به سمت تهران پیشروی کرد، دولت مشروطه با یک دوراهی استراتژیک مواجه شد: تسلیم در برابر اشغال خارجی و تبدیل شدن به یک دولت دست‌نشانده، یا حفظ مشروعیت مشروطه از طریق جابجایی استراتژیک مرکز ثقل سیاسی.¹

۲.۲. استراتژی مهاجرت: خروج برای بقا

پدیده «مهاجرت» (Mohajerat) در پاییز ۱۲۹۴ شمسی، یک فرار سراسیمه نبود، بلکه یک کنش سیاسی محاسبه‌شده محسوب می‌شد. حدود ۴۴ نماینده مجلس، به رهبری نمایندگان باتجربه و ملی‌گرا، مجلس تهران را به مقصد قم ترک کردند. در قم، آن‌ها «کمیته دفاع ملی» (Komiteh-ye Defa-ye Melli) را تاسیس کردند.⁹

بیانیه تاسیس این کمیته به صراحت به مشروعیت قانون اساسی استناد می‌کرد. استدلال محوری نمایندگان این بود که دولت احمدشاه در تهران، که زیر لوله‌ی توپ‌های روسی فعالیت می‌کند، فاقد اراده آزاد است و نمی‌تواند اعمال حاکمیت کند. بنابراین، قدرت قانون اساسی و حاکمیت ملی به نمایندگان منتخب ملت که آزادانه تصمیم می‌گیرند، منتقل شده است.³

معماری فکری این مهاجرت بر دو ستون استوار بود:

1. مشروعیت دینی: مفهوم «هجرت» در اسلام، یادآور هجرت پیامبر از مکه به مدینه برای حفظ جامعه نوپای اسلامی بود. این مفهوم مذهبی که توسط شخصیت‌هایی چون سیدحسن مدرس تبیین می‌شد، ابزار قدرتمندی برای بسیج توده‌ها و مشروعیت‌بخشی به مقاومت در برابر کفار اشغالگر (روس و انگلیس) فراهم می‌کرد.¹
2. مشروعیت مدرن مشروطه: همزمان، نمایندگان دموکرات و روشنفکران سکولار به سوابق اروپایی «دولت‌های در تبعید» استناد می‌کردند که در زمان اشغال خارجی، تداوم حقوقی کشور را حفظ می‌کردند. این مشروعیت دوگانه—اسلامی و مشروطه—به دولت موقت اجازه داد تا طیف وسیعی از نیروهای اجتماعی، از اتنیک و تیرەها تا روشنفکران شهری را جذب کند.¹

۲.۳. ساختار نهادی: بازتولید دولت مشروطه در تبعید

پس از عقب‌نشینی از قم و تصمیم به استقرار نهایی در کرمانشاه در ژانویه ۱۹۱۶، دولت انتقالی ساختاری را ایجاد کرد که نشان‌دهنده تعهد عمیق آن به اصول مشروطیت بود. برخلاف بسیاری از جنبش‌های مقاومت که شکلی نظامی یا چریکی به خود می‌گیرند، دولت کرمانشاه ساختار دوگانه دولت مشروط به قانون را بازسازی کرد:

• هیئت وزیران (Cabinet): به ریاست نظام‌السلطنه مافی که قوه مجریه را نمایندگی می‌کرد. اعضای کابینه شامل چهره‌های برجسته‌ای چون سیدحسن مدرس (وزیر عدلیه)، محمدعلی فرزین (وزیر مالیه)، و ادیب‌السلطنه سمیعی (وزیر داخله) بودند. این انتصابات تشریفاتی نبود؛ کابینه در قلمرو تحت کنترل خود (شامل سرزمین های غرب ایران، شامل لرستان و کرمانشاه) قوانین مصوب مجلس سوم را اجرا می‌کرد، مالیات جمع‌آوری می‌نمود و انتصابات اداری انجام می‌داد.¹
• هیئت نمایندگان (Council of Representatives): که به عنوان قوه مقننه مشورتی عمل می‌کرد. از آنجا که حد نصاب قانونی برای تشکیل رسمی مجلس شورای ملی وجود نداشت، این هیئت تحت عنوان «هیئت نمایندگان» تشکیل جلسه می‌داد تا بر اعمال دولت نظارت کند و مشروعیت پارلمانی تصمیمات را تضمین نماید.¹

تأسیس نهادهایی مانند دادگستری (عدلیه) و مالیه و انتشار روزنامه رسمی، همگی با هدف اثبات این نکته بود که «دولت» یک واقعیت حقوقی و نهادی است که می‌تواند مستقل از حضور فیزیکی شاه در پایتخت به حیات خود ادامه دهد. انتشار اسکناس‌های ویژه با نمادهای ملی ایران—به جای اسکناس‌های بانک شاهنشاهی که تحت کنترل بریتانیا بود—اقدامی جسورانه در جهت اعمال حاکمیت اقتصادی و پولی بود.¹

۲.۴. انقلاب حقوقی: الغای یک‌جانبه کاپیتولاسیون

یکی از درخشان‌ترین و تاریخی‌ترین اقدامات دولت موقت کرمانشاه، الغای یک‌جانبه نظام کاپیتولاسیون بود. کاپیتولاسیون یا حق قضاوت کنسولی، سیستمی از امتیازات برون‌مرزی (Extraterritoriality) بود که از زمان عهدنامه ترکمانچای (۱۸۲۸) بر ایران تحمیل شده و اتباع خارجی را از صلاحیت قضایی دادگاه‌های ایران معاف می‌کرد.¹⁶

در دوران قاجار، رسیدگی به جرایم اتباع خارجی در صلاحیت «محاکم کارگزاری» وزارت خارجه بود، نه دادگستری ایران. دولت انقالی کرمانشاه با صدور فرمانی تاریخی، تمامی این امتیازات را ملغی اعلام کرد و دستور انحلال محاکم کارگزاری را صادر نمود. این اقدام چندین پیامد مهم داشت:

1. اعمال حاکمیت مطلق: دولت انتقالی اعلام کرد که تنها مرجع صالح برای رسیدگی به جرایم در خاک کشور، دادگاه‌های ملی کشور هستند.
2. مدرن‌سازی قضایی: با جایگزینی محاکم اختصاصی خارجی با رویه‌های قضایی استاندارد ملی (تحت نظارت مدرس در وزارت عدلیه)، دولت نشان داد که مدرن‌سازی حقوقی می‌تواند یک پروژه بومی باشد و نه پیش‌شرطی که غرب تعیین کند.¹
3. ایجاد رویه (Precedent-Setting): اگرچه این لغو در آن زمان به دلیل شرایط جنگی در کل ایران اجرایی نشد، اما یک سابقه حقوقی بسیار حیاتی ایجاد کرد. رضاشاه پهلوی در سال ۱۳۰۶ (۱۹۲۸) هنگامی که رسماً کاپیتولاسیون را لغو کرد، به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر پایه‌های حقوقی و سیاسی بنا شده توسط ملیون دولت انتقالی در کرمانشاه تکیه داشت.¹

۲.۵. ارتش ملی: از پلیس راه تا نیروی دفاع سرزمینی

تحول ژاندارمری دولتی ایران به «ارتش ملی» (Qoshun-e Melli) در دولت کرمانشاه، فصل مهمی در تاریخ نظامی جغرافیای ایران است. ژاندارمری که در سال ۱۹۱۱ توسط افسران سوئدی تأسیس شده بود، بر خلاف بریگاد قزاق (تحت فرمان افسران روسی)، دارای گرایش‌های ملی‌گرایانه و مشروطه‌خواهانه بود.¹⁹

تحت رهبری دولت انتقالی، ژاندارمری از یک نیروی امنیت داخلی و پلیس راه، به یک نیروی نظامی کلاسیک با استعداد تقریبی ۸۰۰۰ نفر تبدیل شد. فرماندهی میدانی این نیرو بر عهده افسران برجسته‌ای چون کلنل محمدتقی‌خان پسیان بود. پسیان، که بعدها به چهره‌ای اسطوره‌ای در تاریخ ایران بدل شد، در نبرد مصلی (Battle of Musalla) در همدان (نوامبر ۱۹۱۵) توانست با تاکتیک‌های نظامی مدرن در برابر ارتش قدرتمند روسیه تزاری مقاومت کند.²⁰

اهمیت ارتش ملی دولت انتقالی در چند بُعد قابل بررسی است:

• میهن‌دوستی سرزمینی (Territorial Patriotism): این ارتش برای اولین بار مفهوم دفاع از «خاک سرزمینی» را جایگزین وفاداری به شاه کرد. سربازانی از ملیتهای مختلف (کورد، لر، فارس، آذری) زیر یک پرچم واحد و با یک هدف مشترک جنگیدند.¹
• فراتر از حزب گرایی: اگرچه دولت از نیروهای عشایری (مانند ایل سنجابی) نیز بهره می‌برد، اما هسته اصلی ارتش، یک نیروی مدرن و آموزش‌دیده بود که تلاش می‌کرد ساختارهای سنتی را به یک نظم سرزمینی ارتقا دهد.²³
• عملیات کلاسیک: بر خلاف جنگ‌های چریکی نامنظم، ارتش ملی تلاش کرد وارد نبردهای کلاسیک و جبهه‌ای با قدرت‌های بزرگ شود، امری که نشان‌دهنده اعتماد به نفس نخبگان نظامی جدید دولت بود.²⁰

۲.۶. دیپلماسی چندقطبی و «کتاب سبز»

دولت انتقالی با درک واقع‌بینانه از نظام بین‌الملل، کوشید تا از رقابت قدرت‌های بزرگ به نفع ایران بهره‌برداری کند. استراتژی دیپلماتیک دولت، اتحاد با دول محور (آلمان و عثمانی) برای موازنه در برابر فشار روس و انگلیس بود. نظام‌السلطنه مافی با امضای معاهداتی با آلمان (از طریق نماینده آلمان، رودولف نادولنی)، موفق شد شناسایی رسمی دولت کرمانشاه را به عنوان تنها دولت مشروع جغرافیای ایران از سوی برلین و متحدانش کسب کند.¹

بر اساس این توافقات، آلمان متعهد شد که استقلال و تمامیت ارضی ایران را برای بیست سال پس از جنگ تضمین کند و از دعاوی کشور در کنفرانس‌های صلح پس از جنگ حمایت نماید. این تعاملات دیپلماتیک به دقت در اسناد دولت ثبت و ضبط شد. مجموعه این اسناد و مکاتبات بعدها تحت عنوان «کتاب سبز» (Ketab-e Sabz) منتشر گردید که سند گویایی از تلاش دیپلماتیک برای حفظ حاکمیت ملی است.⁶ «کتاب سبز» نشان می‌دهد که رهبران دولت انتقالی، حتی در اوج جنگ، به اصول حقوق بین‌الملل و مستندسازی دیپلماتیک پایبند بودند و تلاش می‌کردند مشروعیت خود را از طریق ابزارهای حقوقی و سیاسی تثبیت کنند.

فصل سوم: مدل کرمانشاه؛ کاربردهای معاصر در حکمرانی

نوآوری‌های نهادی و استراتژیک دولت انتقالی کرمانشاه، فراتر از ارزش تاریخی، حاوی درس‌های راهبردی برای حکمرانی در قرن بیست و یکم است. در این فصل، استدلالهای کلیدی استخراج شده از این تجربه را با رویکرد تطبیقی با چالش‌های مدرن (مانند جنگ‌های سایبری، بحران‌های بیولوژیک و فروپاشی دولت‌ها) تشریح می‌کنیم.

استدلال ۱: تاب‌آوری سرزمینی به مثابه پایداری نهادی (Institutional Redundancy)

تحلیل تاریخی: تجربه کرمانشاه ثابت کرد که مراکز سرزمینی می‌توانند در صورت ناتوانی مرکز، به عنوان موتورهای محرک بوروکراسی و حاکمیت عمل کنند. کرمانشاه نه تنها یک پادگان نظامی، بلکه پایتختی کامل با وزارتخانه‌ها، چاپخانه دولتی و دادگستری بود.1

کاربرد معاصر: در دنیای امروز، تمرکز بیش از حد زیرساخت‌های حیاتی، داده‌ها و تصمیم‌گیری در پایتخت‌ها، یک نقطه شکست واحد (Single Point of Failure) ایجاد می‌کند. تهدیداتی نظیر حملات سایبری گسترده به شبکه برق یا اینترنت پایتخت، یا حملات موشکی دقیق، می‌تواند کل سیستم حکمرانی را فلج کند. مدل کرمانشاه ضرورت «افزونگی وپایداری نهادی» را برجسته می‌کند؛ بدین معنا که سرزمین ها باید دارای اختیارات قانونی از پیش تعیین‌شده، زیرساخت‌های مستقل داده و انرژی، و پروتکل‌های عملیاتی باشند تا در صورت قطع ارتباط با مرکز، بتوانند بلافاصله به عنوان «دولت‌های سرزمینی پشتیبان» عمل کنند. این مفهوم در مدیریت بحران مدرن و سیستم‌های براساس فدرالیسم کامل (مانند سیستم دفاع غیرنظامی سوئیس) بازتاب یافته است.4

استدلال ۲: جسارت حقوقی استراتژیک در دوران گذار

تحلیل تاریخی: لغو کاپیتولاسیون توسط دولت کرمانشاه، اقدامی بود که مشروعیت داخلی عظیمی تولید کرد. این حرکت نشان داد که یک دولت ضعیف از نظر نظامی، می‌تواند با «حمله حقوقی» به نمادهای استعمار، موازنه قدرت را به نفع خود تغییر دهد.1

کاربرد معاصر: دولت‌های انتقالی یا دولت‌هایی که تحت فشار تحریم و انزوا هستند، می‌توانند از «جسارت حقوقی» (Legal Assertiveness) به عنوان یک سلاح نامتقارن استفاده کنند. پیگیری دعاوی در دیوان‌های بین‌المللی، لغو قراردادهای استعماری نوین در حوزه منابع طبیعی، یا وضع قوانین ملی برای کنترل پلتفرم‌های دیجیتال جهانی (Digital Sovereignty)، همگی مصادیق مدرن اقدام دولت کرمانشاه هستند. این اقدامات، حاکمیت را نه فقط در میدان جنگ، بلکه در ساحت حقوق و افکار عمومی بازتولید می‌کند.16

استدلال ۳: حفظ بدنه کارشناسی و بوروکراتیک (Bureaucratic Preservation)

تحلیل تاریخی: دولت کرمانشاه تنها متشکل از رجال سیاسی نبود؛ بلکه بدنه‌ای از تکنوکرات‌ها، افسران ژاندارمری، مستوفیان (حسابداران) و کاتبان را با خود همراه کرد. حفظ این «هسته تکنوکرات» باعث شد تا دولت بتواند به سرعت کارکردهای مالیاتی و اداری را احیا کند.1

کاربرد معاصر: در سناریوهای «فروپاشی دولت» (State Failure) یا تغییر رژیم، بزرگترین اشتباه پاکسازی کامل بدنه بوروکراتیک و فنی است (مانند آنچه در عراق پس از ۲۰۰۳ با بعث‌زدایی رخ داد). مدل کرمانشاه می‌آموزد که اولویت اصلی باید حفظ و انتقال «حافظه سازمانی» و کادرهای فنی (پزشکان، مهندسان زیرساخت، مدیران میانی) باشد. این بدنه کارشناسی، ستون فقراتی است که بازسازی دولت بر آن استوار می‌شود و از سقوط جامعه به هرج‌ومرج مطلق جلوگیری می‌کند.29

استدلال ۴: دیپلماسی چندقطبی به عنوان بیمه حاکمیت

تحلیل تاریخی: دیپلماسی فعال دولت کرمانشاه با آلمان و عثمانی، و تلاش برای ایجاد شکاف در جبهه متفقین، به این دولت «شخصیت بین‌المللی» داد و مانع از آن شد که ایران صرفاً به عنوان یک «سرزمین بی‌صاحب» (Terra Nullius) تلقی شود.1

کاربرد معاصر: برای قدرت‌های متوسط و کوچک در قرن ۲۱، وابستگی تک‌بعدی به یک ابرقدرت خطرناک است. استراتژی «موازنه‌سازی» (Balancing) و «تنوع‌بخشی به اتحادها» (Alliance Diversification) که توسط دولت کرمانشاه پیگیری شد، امروز در سیاست خارجی کشورهایی که سعی دارند بین قدرت‌های بزرگی چون آمریکا، چین و روسیه مانور دهند (مانند هند یا ترکیه)، قابل مشاهده است. دیپلماسی چندجانبه و حضور فعال در نهادهای بین‌المللی، بیمه‌ای برای بقای حاکمیت در دنیای پرآشوب است.31

استدلال ۵: میهن‌دوستی سرزمینی در برابر هویت‌های فروملی

مدل کرمانشاه نشان می‌دهد که بحران خارجی می‌تواند فرصتی برای تقویت همبستگی باشد، مشروط بر اینکه ساختارهای نهادی اجازه مشارکت همه احزاب و گروه‌ها را در دفاع ملی بدهند.22

استدلال ۶: الگوی «کابینه بحران» (Crisis Cabinet) برای کارآمدی اجرایی

تحلیل تاریخی: ساختار دوگانه دولت کرمانشاه (کابینه اجرایی مقتدر در کنار هیئت مشورتی نمایندگان) مدلی برای ایجاد تعادل میان نیاز به تصمیم‌گیری سریع جنگی و لزوم پاسخگویی دموکراتیک بود.1

کاربرد معاصر: دموکراسی‌ها در مواجهه با بحران‌های حاد (مانند جنگ یا پاندمی‌های جهانی) اغلب با معضل کندی فرآیندهای پارلمانی روبرو هستند. پیش‌بینی قانونی برای تشکیل «کابینه‌های بحران» با اختیارات ویژه اما موقت و زمان‌دار، راهکاری است که از مدل کرمانشاه قابل استخراج است. این کابینه‌ها باید قدرت مانور اجرایی بالا داشته باشند، اما مشروعیت خود را از نظارت عالیه پارلمان بگیرند تا از لغزش به سمت استبداد جلوگیری شود.36

استدلال ۷: حاکمیت پولی به عنوان ابزار استقلال

تحلیل تاریخی: چاپ اسکناس و اوراق قرضه ملی توسط دولت کرمانشاه، چالشی مستقیم برای انحصار بانک شاهنشاهی بریتانیا بود و نمادی از استقلال مالی محسوب می‌شد.1

کاربرد معاصر: در عصر جنگ‌های ارزی ، تلاش کشورها برای ایجاد سیستم‌های پرداخت مستقل، ارزهای دیجیتال و پیمان‌های پولی دوجانبه، تداوم مدرن همان منطقی است که دولت کرمانشاه دنبال می‌کرد. «حاکمیت پولی» (Monetary Sovereignty) امروز یکی از ارکان اصلی امنیت ملی است.6

استدلال ۸: مشروعیت قابل انتقال (Portable Sovereignty)

تحلیل تاریخی: دولت کرمانشاه این ایده انقلابی را مطرح کرد که پایتخت (تهران) تنها یک مکان فیزیکی است، اما حاکمیت یک مفهوم حقوقی سیال است که همراه با نمایندگان قانونی ملت جابجا می‌شود. هر جا که نمایندگان ملت باشند، آنجا وطن است.1

کاربرد معاصر: این مفهوم برای «دولت‌های در تبعید» یا دولت‌هایی که بخشی از سرزمینشان اشغال شده (مانند وضعیت اوکراین) بسیار کلیدی است. در عصر دیجیتال، مفاهیمی مانند «حاکمیت ابری» (Cloud Sovereignty) و دولت الکترونیک (E-Government) به دولت‌ها اجازه می‌دهد حتی بدون کنترل فیزیکی بر بخشی از سرزمین، هویت حقوقی و خدمات‌رسانی خود را به شهروندان حفظ کنند. مدل کرمانشاه پیشگام مفهوم «حاکمیت غیرسرزمینی» در شرایط اضطرار بود.40

استدلال ۹: مشروعیت‌سازی از طریق جبران مافات تاریخی

تحلیل تاریخی: الغای کاپیتولاسیون پاسخی به یک عقده تاریخی و تحقیر ملی بود. این اقدام چنان محبوبیتی برای دولت ایجاد کرد که حتی مخالفان سیاسی را وادار به سکوت و همراهی نمود.1

کاربرد معاصر: دولت‌های مدرن در شرایط بحران مشروعیت، می‌توانند با شناسایی «زخم‌های تاریخی» یا مطالبات انباشته‌شده اجتماعی (مانند مبارزه با فساد سیستماتیک، یا بازیابی غرور ملی در برابر بیگانگان) و اقدام قاطع در مورد آن‌ها، سرمایه اجتماعی عظیمی تولید کنند. این رویکرد، مشروعیت کارآمدی (Performance Legitimacy) را در کوتاه‌مدت افزایش می‌دهد.41

استدلال ۱۰: تداوم پارلمانی به عنوان بیمه دموکراتیک

تحلیل تاریخی: اصرار بر حفظ «هیئت نمایندگان» و برگزاری جلسات حتی در سخت‌ترین شرایط آوارگی، نشان‌دهنده تعهد عمیق رهبران مهاجرت به این اصل بود که جنگ نباید بهانه تعلیق دموکراسی شود.1

کاربرد معاصر: تعلیق پارلمان‌ها در شرایط اضطراری (مانند دوران کووید-۱۹) خطری جدی برای دموکراسی است. استفاده از پارلمان‌های مجازی و تضمین تداوم نظارت تقنینی بر تصمیمات دولت، درسی است که از تجربه کرمانشاه می‌توان آموخت. نهادهای نظارتی باید حتی در بحرانی‌ترین شرایط، فعال باقی بمانند تا از فساد و سوءاستفاده از قدرت جلوگیری کنند.14

استدلال ۱۱: تنوع‌بخشی به اتحادها به عنوان مقاومت در برابر هژمونی

تحلیل تاریخی: دولت کرمانشاه با هوشمندی از شکاف میان قدرت‌های بزرگ (آلمان علیه روس و انگلیس) استفاده کرد تا فضای تنفسی برای کشور ایران ایجاد کند، بدون اینکه لزوماً به سرسپرده کامل یکی تبدیل شود.1

کاربرد معاصر: در جهان چندقطبی کنونی، سیاست خارجی «موازنه مثبت» یا «پویایی استراتژیک» (Strategic Dynamism) بهترین راه برای حفظ استقلال است. کشورهای در حال توسعه باید با ایجاد شبکه‌ای از اتحادهای متنوع (اقتصادی، امنیتی، سیاسی) با بلوک‌های مختلف قدرت، هزینه فشار یا تهاجم را برای هر یک از قدرت‌های بزرگ افزایش دهند.2

استدلال ۱۲: رویه‌سازی (Precedent-Setting) به عنوان استراتژی بلندمدت

تحلیل تاریخی: اگرچه دولت کرمانشاه از نظر نظامی شکست خورد و منحل شد، اما «رویه‌هایی» که ایجاد کرد (ارتش ملی، لغو کاپیتولاسیون، مقاومت سازمان‌یافته) در حافظه تاریخی و حقوقی ایران باقی ماند و مسیر را برای دولت‌های بعدی هموار کرد.1

کاربرد معاصر: شکست‌های کوتاه‌مدت سیاسی اگر با نهادسازی، تولید فکر و ثبت اسناد همراه باشند، می‌توانند پیروزی‌های بلندمدت استراتژیک به بار آورند. ثبت دقیق تجربیات و ایجاد رویه‌های حقوقی و اداری نوین، میراثی است که حتی پس از زوال یک دولت باقی می‌ماند و می‌تواند توسط نسل‌های بعدی برای بازسازی کشور مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت آرشیو‌سازی و مستندسازی (مانند کتاب سبز) در اینجا مشخص می‌شود.47

فصل چهارم: نتیجه‌گیری؛ میراث ناتمام مشروطیت و درس‌هایی برای آینده

دولت انتقالی ملی کرمانشاه (۱۹۱۵-۱۹۱۷) را نباید صرفاً به عنوان یک پرانتز گذرا در تاریخ پرآشوب جنگ جهانی اول نگریست. این دولت، تجلی اراده و بلوغ بخشی از نخبگان برای مدرن‌سازی دولت، حفظ استقلال و پایبندی به قانون اساسی در ناممکن‌ترین شرایط ژئوپلیتیک بود.

رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، سیدحسن مدرس، کلنل محمدتقی‌خان پسیان و سایر یارانشان، با درکی عمیق از مقتضیات زمانه و محدودیت‌های قدرت، مدلی از «حکمرانی در بحران» را ارائه کردند که ترکیبی متوازن از عمل‌گرایی سیاسی (Realpolitik)، صلابت حقوقی و میهن‌دوستی بود. آن‌ها نشان دادند که مشروعیت سیاسی صرفاً ناشی از کنترل پایتخت نیست، بلکه ریشه در نمایندگی اراده ملی و پایبندی به اصول قانون اساسی دارد.

اگرچه قوای برتر نظامی روس و انگلیس، همراه با مشکلات لجستیکی، قحطی بزرگ و خیانت‌های داخلی، در نهایت منجر به فروپاشی فیزیکی این دولت و آوارگی مجدد اعضای آن به عثمانی شد، اما «روح کرمانشاه» زنده ماند. ایده اینکه یک حکومت انتقالی می‌تواند مستقل، قانون‌مند و دارای ارتشی خودگردان باشد، در تحولات بعدی قرن بیستم مرکز—از جمله در کودتای ۱۲۹۹، تأسیس ارتش نوین، و الغای رسمی کاپیتولاسیون در ۱۳۰۶—تجلی عینی یافت. بسیاری از کادرهای تربیت‌شده در دولت کرمانشاه، بعدها معماران بوروکراسی مدرن مرکز شدند.

امروزه، بازخوانی این تجربه با عینک مفاهیم مدرنی چون «پایداری قلمرویی»، «جنگ هیبریدی» و «پایداری نهادی»، درس‌های گران‌بهایی برای سیستمهای سیاسی و سایر کشورهای در حال توسعه دارد. در دنیایی که ثبات دولت‌ها بیش از هر زمان دیگری شکننده و سیال است، مدل کرمانشاه به ما می‌آموزد که حاکمیت واقعی نه در دیوارهای کاخ‌های گلستان و سعادت آباد، بلکه در نهادها، قوانین، رویه‌ها و اراده جمعی ملت برای بقا نهفته است. بازگشت به این میراث غنی و استخراج پروتکل‌های عملیاتی از آن، می‌تواند گامی بلند در جهت تقویت ساختار دولت غیرمتمرکز در برابر طوفان‌های سهمگین قرن بیست و یکم باشد.

ارجاعات درون‌متنی بر اساس شناسه منابع:

1 سند تحلیل دولت موقت کرمانشاه

49 استان کرمانشاه در جنگ جهانی اول

15 ماهنامه شماره ۱۸ موسسه مطالعات تاریخ معاصر

9 خاطرات مهاجرت، وحیدالملک شیبانی

8 دنیای اقتصاد، ایران در دو جنگ جهانی

2 خبرگزاری فارس، نظام‌السلطنه مافی

11 خبرفارسی، دولت موقت

50 نشریه ارتش بریتانیا، Sovereign Resilience

4 مقاله مدیریت نهادی

26 مرکز مطالعات استراتژیک، افزونگی نهادی

20 نبرد مصلی و کلنل پسیان

28 تاب‌آوری حاکمیتی و تحریم‌ها

6 کتاب سبز و اسناد وزارت خارجه

35 کابینه بحران

3 مقاله پژوهشی حکومت موقت ملی

39 حاکمیت قابل حمل

21 بیوگرافی کلنل پسیان

22 میهن‌دوستی سرزمینی

24 روابط ایران و آلمان، نادولنی

23 ایل سنجابی و جنگ جهانی اول

16 لغو کاپیتولاسیون

27 دکتر مصدق و الغای کاپیتولاسیون

10 روزنامه جام جم، تشکیل دولت موقت

5 رادیو فردا، تاریخ جنگ جهانی اول در ایران

19 انجمن‌های نظامی، ارتش و ژاندارمری

29 حفظ بدنه کارشناسی

46 رویه‌سازی حقوقی

33 مفهوم Staatsvolk

13 هیئت نمایندگان

43 روزنامه کاوه، گزارشگر جنگ

79 جنگ ترکیبی

38 تعریف حقوقی برون‌مرزی (Extraterritoriality)

7 منابع تکمیلی دولت موقت

12 سیدحسن مدرس

30 حفظ بوروکراسی

(پایان گزارش)

Works cited

1. Kermanshah_Provisional_Government_Analysis.docx
2. خاطره هامون اثر جدید گروه ایهام +صوت – ایلنا | خبر فارسی, accessed January 12, 2026, https://khabarfarsi.com/u/87807785
3. Study of the World War I Effects on the Social Structures of the, accessed January 12, 2026, https://jhr.ui.ac.ir/article_21780.html?lang=en
4. Recouping after Coup-Proofing: Compromised Military Effectiveness and Strategic Substitution – Christopher Fariss, accessed January 12, 2026, http://cfariss.com/documents/BrownFarissMcMahon2016II.pdf
5. مقاومت ایرانیان در برابر اشغال و تشکیل دولت در تبعید – رادیو فردا, accessed January 12, 2026, https://www.radiofarda.com/a/fk_first_war_e08/26585558.html
6. ﻫﻤﺪان ﻣﺪﻫﺎي ﻗﺤﻄﻲ ﻧﺎﺷﻲ از ﺟﻨﮓ ﺟﻬﺎﻧﻲ اول در آ ﭘﻲ ﻋﻠﻞ و, accessed January 12, 2026, https://socialhistory.ihcs.ac.ir/article_2949_36f5fc6371d1af0de15a757430bc123a.pdf
7. The Berlin Circle (Chapter 2) – Both Eastern and Western, accessed January 12, 2026, https://www.cambridge.org/core/books/both-eastern-and-western/berlin-circle/2CF2F352BEE9540221F166EFC39D0687
8. ایران در دو جنگ جهانی – دنیای اقتصاد, accessed January 12, 2026, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/774891-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C
9. خاطرات‌ مهاجرت‌: از دولت‌ موقت‌ کرمانشاه‌ تا کمیته‌ ملیون‌ برلن – آثار برتر, accessed January 12, 2026, https://atharebartar.com/category/books/iranian-studies/contemporary-iran/%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA%E2%80%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA%E2%80%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA%E2%80%8C-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA%E2%80%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7/
10. تشکیل دولت موقت در کرمانشاه – جام جم آنلاین, accessed January 12, 2026, https://jamejamonline.ir/fa/news/387918/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87
11. استقبال جوانان از راهیان نور حاکی از عشق آنها به شهدا است – بسیج | خبر, accessed January 12, 2026, https://khabarfarsi.com/ua/2047284
12. زندگینامه سید حسن مدرس – عمادی آنلاین, accessed January 12, 2026, https://www.emadionline.com/fa/post/27952
13. Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers 9780755611430, 9781786734679 – DOKUMEN.PUB, accessed January 12, 2026, https://dokumen.pub/iran-and-the-first-world-war-battleground-of-the-great-powers-9780755611430-9781786734679.html
14. KERMANSHAH iv. HISTORY TO 1953 – Encyclopaedia Iranica, accessed January 12, 2026, https://www.iranicaonline.org/articles/kermanshah-04-history-to-1953/
15. كرمانشاه در اشغال جلال فرهمند farahmand@www.iichs.org, accessed January 12, 2026, http://www.iichs.org/magazine/sub.asp?id=152&theme=Green&magNumber=18&magID=22&magIMG=coverpage18.jpg
16. سالروز لغو کاپیتولاسیون، یادگار نحس پهلوی برای مردم ایران – روزنامه, accessed January 12, 2026, https://khabarfarsi.com/ua/182378329
17. کاپیتولاسیون؛ قضاوت‌سپاری نامتوازن – دنیای اقتصاد, accessed January 12, 2026, https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/825896-%DA%A9%D8%A7%D9%BE%DB%8C%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%B6%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%AA%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86
18. کاپیتولاسیون (قضاوت سپاری) Capitulation – ایران گلوبال, accessed January 12, 2026, https://iranglobal.info/fa/node/33603
19. IRIAFtomcat مطلب – انجمن میلیتاری, accessed January 12, 2026, http://www.military.ir/forums/profile/599-iriaftomcat/content/?type=forums_topic_post
20. کلنل محمدتقی خان پسیان – سردار تورک خوراسان – جنبش دانشجویی آذربایجان, accessed January 12, 2026, https://www.azoh.net/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%88-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4/2547-%DA%A9%D9%84%D9%86%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D8%B1%DA%A9-%D8%AE%D9%88%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86.html
21. Mohammad Taqi Pessian – Wikipedia, accessed January 12, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammad_Taqi_Pessian
22. ‘Iran’ from Oxford Islamic Studies Online – Bridging Cultures Bookshelf: Muslim Journeys, accessed January 12, 2026, https://bridgingcultures-muslimjourneys.org/items/show/231
23. خاطرات و تصاویر ایل غیور سنجابی – Telegram, accessed January 12, 2026, https://telegram.me/s/eelsanjabi?before=11085
24. تاریخ ایران مدرن – فصل ۷ – Google Sites, accessed January 12, 2026, https://sites.google.com/view/iranamodernhistory/%D9%81%D8%B5%D9%84-%DB%B7
25. دانشنامه جهان اسلام – بنیاد دائرة المعارف اسلامی – کتابخانه مدرسه فقاهت, accessed January 12, 2026, https://lib.eshia.ir/23019/1/5098
26. The Korean Pivot: The Study of South Korea as a Global Power, accessed January 12, 2026, https://csis-website-prod.s3.amazonaws.com/s3fs-public/publication/170718_Cha_KoreanPivot_Web.pdf
27. ۲۶ خرداد بمناسبت صد و بیست و هشتمین سالگرد تولد دکتر مصدق – عصر نو, accessed January 12, 2026, https://asre-nou.net/php/view.php?objnr=10270
28. آخرین اخبار – شکست تحریم‌ها – ویستا, accessed January 12, 2026, https://vista.ir/t/0/%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA+%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7
29. رئیس پارک سلامت مشهد: عملکرد بدنه کارشناسی دولت باید متناسب با حرکت‌های علمی پرشتاب کشور باشد – ایسنا, accessed January 12, 2026, https://37745389.khabarban.com/
30. Multidimensional Change in Sudan (1989–2011): Reshaping Livelihoods, Conflicts and Identities 9781782386186 – DOKUMEN.PUB, accessed January 12, 2026, https://dokumen.pub/multidimensional-change-in-sudan-19892011-reshaping-livelihoods-conflicts-and-identities-9781782386186.html
31. دیپلماسی چندقطبی در آستانه تولد؟ | ایران به‌دنبال توافقی متوازن است – نبض بازار, accessed January 12, 2026, https://44683554.khabarban.com/
32. چین و روسیه در برابر گسترش بحران ایران–اسراییل – شبکه اطلاع رسانی افغانستان, accessed January 12, 2026, https://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=177474
33. Shia-Centric State Building and Sunni Rejection in Post-2003 Iraq, accessed January 12, 2026, https://carnegieendowment.org/research/2016/01/shia-centric-state-building-and-sunni-rejection-in-post-2003-iraq?lang=en
34. Asian Voices in Europe March 2008 – EPC, accessed January 12, 2026, https://archive.epc.eu/content/PDF/2007/Asian_Voices_in_Europe_March_2008.pdf
35. [ 2006 ] Part 1 Chapter 4 Asia and the Pacific – the United Nations, accessed January 12, 2026, https://cdn.un.org/unyearbook/yun/chapter_pdf/2006YUN/2006_P1_CH4.pdf
36. Social Classes and Political Conflict Thesis submitted in accordance with the requirements ot the University of Liverpool for th, accessed January 12, 2026, https://livrepository.liverpool.ac.uk/3176381/1/238024.pdf
37. Shaba II: The French and Belgian Intervention in Zaire in 1978 – Army University Press, accessed January 12, 2026, https://www.armyupress.army.mil/Portals/7/combat-studies-institute/csi-books/ShabaII_FrenchBelgianIntervention_Odom.pdf
38. COUNTRY RISK REPORT / JUNE 2019 – Universidad de Navarra, accessed January 12, 2026, https://www.unav.edu/documents/16800098/17755721/Iran-Country-Risk_CAsiain-MMorras-IUrbasos.pdf
39. (PDF) From Tollgate to Threshold: Khazar–Hungarian Entanglements, Christian Kingship, and the Making of a Gatekeeper People – ResearchGate, accessed January 12, 2026, https://www.researchgate.net/publication/399150122_From_Tollgate_to_Threshold_Khazar-Hungarian_Entanglements_Christian_Kingship_and_the_Making_of_a_Gatekeeper_People
40. Possession and Dispossession Performing Jewish Ethnography in Jerusalem – OAPEN Library, accessed January 12, 2026, https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/57230/9783110786279.pdf?sequence=1&isAllowed=y
41. ﺪق ، ﺖ ﻣ ﯽ و رو ﺪاد ی ر ﺦ ﻌﺎ ا ان دوازدھم ﺟﻟد, accessed January 12, 2026, https://alisedarat.com/wp-content/uploads/images/post/2024/09/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%B5%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%AF%DB%B1%DB%B2%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82%D8%8C-%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86.pdf
42. محمد مصدق – مهروماه, accessed January 12, 2026, https://home.mehromah.ir/fun/famouses/6013-Mohammad-Mossadeq.html
43. روزنامه کاوه گزارشگر رخدادهای جنگ جهانی اول و مبارزه ملت ایران علیه اشغال از سوی ارتش روسیه و انگلیس از دی ماه ۱۲۹۴ تا اسفند ماه ۱۳۰۰, accessed January 12, 2026, https://mashruteh.org/wiki/index.php?title=%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%87_%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DA%AF%D8%B1_%D8%B1%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D9%88%D9%84_%D9%88_%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87_%D9%85%D9%84%D8%AA_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87_%D8%A7%D8%B4%D8%BA%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D8%B2_%D8%B3%D9%88%DB%8C_%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%B4_%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87_%D9%88_%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C_%D9%85%D8%A7%D9%87_%DB%B1%DB%B2%DB%B9%DB%B4_%D8%AA%D8%A7_%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF_%D9%85%D8%A7%D9%87_%DB%B1%DB%B3%DB%B0%DB%B0
44. Radboud Studies in Humanities – OAPEN Library, accessed January 12, 2026, https://library.oapen.org/bitstream/id/c025854a-81bf-48c0-9818-30d289e7f7f0/9789004291966_webready_content_text.pdf
45. پشت‌پرده اردوکشی ترامپ به ونزوئلا؛ از تضعیف چین تا جایگزینی هرمز, accessed January 12, 2026, https://eghtesademoaser.ir/fa/amp/news/32841
46. جنگ تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران, accessed January 12, 2026, https://mfa.gov.ir/files/mfa/PDF/12.pdf
47. پيشگيري‌ جرم‌ شناختي‌ – علوم جنایی, accessed January 12, 2026, https://criminal-science.blogfa.com/?p=2
48. آسیب شناسی آراء وحدت رویه در حقوق کیفری ایران و فقه اسلامی, accessed January 12, 2026, https://sanad.iau.ir/Journal/jijl/Article/1191972/FullText
49. استان کرمانشاه در جنگ جهانی اول – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, accessed January 12, 2026, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%AF%D8%B1_%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%A7%D9%88%D9%84
50. The British Army Review – Spring 2023 by chacr_camberley – Issuu, accessed January 12, 2026, https://issuu.com/chacr_camberley/docs/bar_spr23
51. The Institutions Curse – University of Washington, accessed January 12, 2026, http://faculty.washington.edu/vmenaldo/Books/Mbook16.pdf
52. بررسی علل بحران های اجتماعی ایران در جنگ جهانی اول با نگاه به مطبوعات – SID, accessed January 12, 2026, https://www.sid.ir/FileServer/JF/4034913991105.pdf
53. تأثیر منازعات روسیه و عثمانی بر وضعیت ساوجبلاغ (مهاباد کنونی) در جنگ جهانی اول با تکیه بر مطبوعات و اسناد – سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه تبریز, accessed January 12, 2026, https://journals.tabrizu.ac.ir/article_15728.html?lang=en
54. کتابخانه تاریخ – Telegram, accessed January 12, 2026, https://telegram.me/s/HistoricalLiberary?before=5088
55. Les « buts de guerre » de la Perse neutre pendant la Première, accessed January 12, 2026, https://shs.cairn.info/revue-relations-internationales-2014-4-page-95?lang=fr&tab=resume
56. اسناد لانه جاسوسی 40 – ایسام, accessed January 12, 2026, https://esam.ir/item/32397660/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-40
57. Ottoman Invasion of western Iran in World War І add its, accessed January 12, 2026, https://www.ensani.ir/fa/article/download/562587
58. SIGAR 18-38-LL Private Sector Development and Economic Growth: Lessons from the U.S. Experience in Afghanistan, accessed January 12, 2026, https://www.sigar.mil/Portals/147/Files/Reports/Lessons-Learned/SIGAR-18-38-LL.pdf
59. بررسی تأثیرات جنگ جهانی اول بر ساختارهای اجتماعی مناطق غربی ایران, accessed January 12, 2026, https://www.journals.ui.ac.ir/article_21780.html?lang=en
60. ﮓ ز ﺠﺎن – اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان, accessed January 12, 2026, https://zanjan.farhang.gov.ir/ershad_content/media/law/637391277017354132.pdf
61. Institute for Iranian Contemporary Historical Studies – IICHS, accessed January 12, 2026, http://www.iichs.org/index_en.asp?img_cat=104&img_type=0
62. Mohammad Taqi Pessian | Military Wiki – Fandom, accessed January 12, 2026, https://military-history.fandom.com/wiki/Mohammad_Taqi_Pessian
63. محمدتقی پسیان – ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد, accessed January 12, 2026, https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%DB%8C_%D9%BE%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86
64. مذاکرات مجلس شورای ملی ۱ اسفند ۲۵۳۵ شاهنشاهی نشست ۷۷ – مشروطه, accessed January 12, 2026, https://mashruteh.org/wiki/index.php?title=%D9%85%D8%B0%D8%A7%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C_%DB%B1_%D8%A7%D8%B3%D9%81%D9%86%D8%AF_%DB%B2%DB%B5%DB%B3%DB%B5_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C_%D9%86%D8%B4%D8%B3%D8%AA_%DB%B7%DB%B7
65. ۴ آبان سالروز اعتراض و افشاگری تاریخی امام خمینی (ره) علیه پذیرش کاپیتولاسیون, accessed January 12, 2026, https://www.pana.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87%D8%A7-39/1133139-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D8%A7%D9%81%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%DB%8C
66. لغو کاپیتولاسیون، نمونه بصیرت علمای دین/ ضرورت توجه بیشتر به زبان فارسی – باشگاه خبرنگاران, accessed January 12, 2026, https://37733657.khabarban.com/
67. احمد متین دفتری – بیوگرافی, accessed January 12, 2026, https://azadamirkhizi.blogfa.com/post/1964
68. جمال صفری: جلد دوازدهم «مصدق ، نهضت ملی و رویدادهای تاریخ معاصر ایران, accessed January 12, 2026, https://melliun.org/iran/199322
69. دموکراسی عمیق: حکومت‌‏مداری شهری و افق سیاست – فضا و دیالکتیک, accessed January 12, 2026, http://dialecticalspace.com/deep-democracy/
70. ر.ک
71. A Spectre is Haunting Arabia – How the Germans Brought Their Communism to Yemen – SSOAR: Social Science Open Access Repository, accessed January 12, 2026, https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/document/68963/1/ssoar-2015-muller-A_Spectre_is_Haunting_Arabia.pdf
72. Microcosm (Chapter 6) – Revolutions in International Law – Cambridge University Press, accessed January 12, 2026, https://www.cambridge.org/core/product/AE78A4F7D345AFA592E42A02AB63C457
73. تحليل ها و پيام ها – افغان جرمن آنلاین, accessed January 12, 2026, http://www.afghan-german.com/tahLiLha/Edit_Comments_1.aspx?40889
74. کیهان‌شناسی ضدانقلابی ایلان ماسک – رادیو زمانه, accessed January 12, 2026, https://www.radiozamaneh.com/846946/
75. International Religious Freedom Reports: Custom Report Excerpts – United States Department of State, accessed January 12, 2026, https://2021-2025.state.gov/report/custom/ea5f573e89/
76. FM: Iran attaches importance to Iraq’s progress, accessed January 12, 2026, https://irangov.ir/detail/406930
77. IRAQ AND THE KURDS: RESOLVING THE KIRKUK CRISIS – Security Council Report, accessed January 12, 2026, https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/Iraq%20ICG%20report%2019%20Apr%2007.pdf
78. Iraqi Kurdistan: Broadcasting ban threatens media freedom – IFJ, accessed January 12, 2026, https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/article/iraqi-kurdistan-broadcasting-ban-threatens-media-freedom
79. Shifting Paradigm of War: HYBRID WARFARE, accessed January 12, 2026, https://www.msu.edu.tr/eng/Documents/Hybrid%20Warfare.pdf
80. Hybrid warfare – Wikipedia, accessed January 12, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Hybrid_warfare
81. Getting a Grip on the So-called “Hybrid Warfare” – Air University, accessed January 12, 2026, https://www.airuniversity.af.edu/Portals/10/ASPJ_French/journals_E/Volume-08_Issue-3/raitasalo_e.pdf
82. The relevance of Clausewitzian theory in hybrid war: The Iranian-Saudi rivalry, accessed January 12, 2026, https://www.hybridcoe.fi/wp-content/uploads/2022/03/20220324_Hybrid_CE_Working_Paper_15_Clausewitz_WEB.pdf
83. Hybrid Warfare, accessed January 12, 2026, https://jsouapplicationstorage.blob.core.windows.net/press/236/13-4.pdf
84. ENGLISH-PERSIAN DICTIONARY OF LEGAL AND COMMERCIAL TERMS – ~r~_,J?ul~U – Brill, accessed January 12, 2026, https://brill.com/downloadpdf/display/title/6236.pdf
85. Extraterritoriality: Issues of Overbreadth and the Chilling Effect in the Cases of Cuba and Iran – Sanctions Research Platform, accessed January 12, 2026, https://sanctionsplatform.ohchr.org/record/4472/files/Gordon–HILJ.pdf
86. درس 19, accessed January 12, 2026, https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=143342
87. شطرنج سیاست ایران در جنگ جهانی اول, accessed January 12, 2026, https://www.edub.ir/education/view/13683:%D8%B4%D8%B7%D8%B1%D9%86%D8%AC+%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA+%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86+%D8%AF%D8%B1+%D8%AC%D9%86%DA%AF+%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C+%D8%A7%D9%88%D9%84
88. سوالات درس ششم تاریخ ایران و جهان(3) دوازدهم – ت. ج, accessed January 12, 2026, https://goshtasb.blogfa.com/post/4
89. سید حسن مدرس، نماد مبارزه با استبداد در ایران – Bengali, accessed January 12, 2026, https://bn.icro.ir/Celebrities/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%86-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D8%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86
90. The Future of Digital Data, Heritage and Curation in a More-than-Human World 9780367711641, 9780367690588, 9781003149606 – DOKUMEN.PUB, accessed January 12, 2026, https://dokumen.pub/the-future-of-digital-data-heritage-and-curation-in-a-more-than-human-world-9780367711641-9780367690588-9781003149606.html
91. IBPS Clerk & RRB Clerk Mains 2021 – Bundle PDF Course: Reasoning – Day-01/50(Eng) – Scribd, accessed January 12, 2026, https://www.scribd.com/document/961809917/1

• About
• Latest Posts

Dr. Pejvak Kokabian

Dr. Kokabian is an economist and entrepreneur. He received his Master and doctorate degree from The Graduate Claremont University of California in economics. He also had received PMP and post-master diploma in Advanced Management from the Schulich School of Business at the University of York, Master of Business Administration degree in technology management from Royal Roads University, Canada, and bachelor’s degree in computer engineering from Sharif University. He has been working for fourteen years as the project manager, systems analyst, and economic analyst for public and private sectors in US and Canada; consulted energy and EP (engineering, procurement) companies as well as banks (TD Bank, CIBC Bank) and government agencies to consult business and information technology challenges. Dr. Kokabian had been with center for continuing education at University of Arizona from 2020 as program manager until 2022. He is the university teacher for monetary economics, project management, development economics subjects.
He is the author of Cocolonialism, the book about new multi-dimensional international take-over of countries and how near colonizer and far colonizer has taken over the mind, land, institutions and monetary systems of majority of countries. In the economics, his works are focused on complementary and parallel currency systems.

Latest posts by Dr. Pejvak Kokabian (see all)

• دولت انتقالی ملی کرمانشاه - 01/13/2026
• گەزلایت و ئەفسانەی کورد داوای سەربەخۆیی نەکردووە - 11/15/2025
• انگلیس رضاشاه را جایگزین قاجارشاه کرد جهت تصاحب نفت، مشروطیت بهانه بود - 07/23/2025