پژواک کوکەبیان
کوشتن و سزای سەرۆکێکی خیانەتکاری فاتیمی
پارەدان، لادان، و یاخیبوون فەرمانڕەوای ئەشکەلۆن پارەی دا بە پاشای خاچپەرستان بۆ ئەوەی واز لە شارەکەی بهێنێت، و هەواڵی ئەم پارەدانە گەیشتە قاهیرە. ئەشکەلۆن قەڵای بەرگری میسر بوو لەسەر لێواری باشووری شانشینی خاچپەرستان. فەرمانڕەواکەی، شەمسولخیلافە، ئەسپ و کاڵای بازرگانیی لە میسردا هەبوو، و مێژوونووسی دیمەشقی، ئیبن قەلانیسی، نووسیویەتی کە ئەو «زیاتر ئارەزووی بازرگانیی دەکرد وەک لە جەنگان.» لە زستانی ١١١٠دا، ڕاستەوخۆ دوای گرتنی سەیدا (Sidon)، پاشا باڵدوینی یەکەم (King Baldwin I) بەرەو ئەشکەلۆن کشا، و شەمسولخیلافە پارەی پێدا تا بڕوات. ئەفزەل لە بەهاری ئەو ساڵەدا بەمەی زانی و هیچی نەوت. پاشان سەرباز و فەرمانڕەوایەکی نوێی نارد بۆ ئەشکەلۆن. (ئیبن قەلانیسی [Ibn al-Qalanisi]، مێژووی دیمەشق بۆ شەڕەکانی خاچپەرستان
شەمسولخیلافە هاتنی ئەوانی بینی، سەربازگە هەمیشەیییەکەی لە شارەکە دەرکرد، و نامەی بۆ باڵدوین نووسی و داوای پیاو و ئازووخەی لێ کرد، و بەڵێنی دا کە ئەگەر کارەسات ڕووبدات لە بەرامبەر قەرەبوودا ئەشکەلۆنی ڕادەست بکات. ئەفزەل، بە ترس و نیگەرانییەوە، بە زمانێکی هێورکەرەوە وەڵامی دایەوە و شارەکەی وەک موڵکێکی دەرەبەگی (ئیقتاع) پێ بەخشی. لە ترسی خەڵکی شارەکەی خۆی، فەرمانڕەواکە دەستەیەک سەربازی ئەرمەنیی هێنایە ناوەوە. پیاوانی شارەکە زۆر تووڕە بوون.
کوشتنەکە و لێکەوتەکانی لە هاوینی ١١١١دا، سەربازە بەربەرەکانی هۆزی کوتامە کاتێک بە سواری دەرچوو، هێرشیان کردە سەری و برینداریان کرد. ئەویش هەڵات بۆ ماڵەکەی خۆی. ئەوان دوای کەوتنە ژوورەوە، کوشتیان، و ماڵەکەیان تاڵان کرد. خەڵکی شارەکە سەریان نارد بۆ قاهیرە لەگەڵ گێڕانەوەیەکی تەواوی ئەو کارانەی کە کردبووی. ئەفزەل پاداشتی نێردراوەکانی دایەوە، پاشان بکوژەکانی بەهۆی تاڵانکردنی موڵک و ماڵی پیاوە کوژراوەکەوە زیندانی کرد.
بنەما مێژوویییەکان بۆ تۆمەتبارکردن بە خیانەت بەهێزترین بەڵگە بۆ وەسفکردنی ڕەفتاری شەمسولخیلافە وەک خیانەت، پەیوەستە بەو ئامادەیییەی کە باس کراوە بۆ ڕادەستکردنی شارێکی پێسپێردراو، نەک تەنها پارەدانەکەی بۆ ئاگربەست. بەپێی گێڕانەوەکە، ئەو سەربازگەی حکوومەتی دەرکردووە و داوای یارمەتیی لە باڵدوین کردووە لە کاتێکدا پێشنیاری پێشکەشکردنی شارەکەی کردووە لە بەرامبەر قەرەبوودا ئەگەر پێگەکەی هەرەس بهێنێت. ئەگەر پێکەوە وەربگیرێن، ئەم کردەوانە بنەما دەڕەخسێنن بۆ لێکدانەوەی ڕەفتارەکەی وەک پێشێلکردنی بەرپرسیارێتییەکانی بەرامبەر بە حکوومەتی فاتیمی. تۆمەتەکە پشت بە کردەوەی سیاسی و سەربازیی دیاریکراو دەبەستێت، نەک تەنها ڕەخنەی مێژوونووسەکە لەوەی کە بازرگانیی پێ باشتر بووە.
جیاکاری لە نێوان دانوستان و یاخیبووندا زۆر بنەڕەتییە. کڕینی کشانەوەی دوژمنێک دەکرێت وەک ڕێوشوێنێک بۆ پاراستنی شارێک لێکبدرێتەوە. بەڵام دەرکردنی سەربازانی حکوومەت و پێشکەشکردنی شارەکە بەو دوژمنە، سروشتی قەیرانەکەی گۆڕی. بەپێی ئەم لێکدانەوەیە، شەمسولخیلافە چیتر تەنها دانوستانی بۆ ئاشتی نەدەکرد: بەڵکو دڵسۆزی و پاشکۆیەتیی شارەکەی بەستبووەوە بە پاراستنی پێگەی تایبەتی خۆیەوە. ئەمەش ڕوونی دەکاتەوە کە بۆچی نەیارەکانی دەیانتوانی وەک فەرمانڕەوایەکی مەترسیدار و ناپاک تەماشای بکەن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە ئەوە ناسەلمێنێت کە هەموو بەشداربوویەکی ناو کوشتنەکە لە هەمان پاڵنەرەوە کاریان کردبێت.
سازشەکانی ئەفزەلیش شایەنی سەرنجن. بڕیارەکەی بۆ بەخشینی ئەشکەلۆن بە فەرمانڕەواکە وەک موڵکێکی دەرەبەگی (ئیقتاع)، هەوڵێک نیشان دەدات بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕووبەڕووبوونەوەکە لە ڕێگەی سازان و ڕازیکردنەوە. ئەو کاردانەوەیە هەر بانگەشەیەک ئاڵۆز دەکات کە بڵێت مردنی فەرمانڕەواکە جێبەجێکردنێکی ڕاستەوخۆی سزایەکی پێشوەختە ڕاگەیەندراوی حکوومەت بووە. گێڕانەوە ئاماژەپێکراوەکە سازشەکان و بەدوایدا کوشتنێکی ناوخۆیی وەسف دەکات؛ بەڵگەی هیچ دادگاییکردنێک، سزایەکی لەسێدارەدانی دادوەری، یان فەرمانێکی ئەفزەل بۆ ئەنجامدانی هێرشەکە ناخاتە ڕوو.
بەپێی ئەمە، دەکرێت ڕووداوەکە وەک ڕووخاندنی توندوتیژانەی فەرمانڕەوایەکی فاتیمی وەسف بکرێت کە خیانەتە باسکراوەکەی و نیازی خۆبەدەستەوەدانی، بنەمایەکی پتەوی دا بە نەیارەکانی تا بە خیانەت تۆمەتباری بکەن. ئەو بنەمایانە یارمەتیدەرن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو دوژمنایەتییە سیاسییەی لە پشت مردنەکەیەوە بوو، بەڵام نابێت لەگەڵ بەڵگەی لەسێدارەدانێکی یاساییدا تێکەڵ بکرێن. بە هەمان شێوە،
سەرچاوه
The identified primary account is Ibn al-Qalanisi, The Damascus Chronicle of the Crusades, extracted and translated by H. A. R. Gibb (London: Luzac & Co., 1932), pp. 109–110.
He is the author of Cocolonialism, the book on new multi-dimensional international take-over of countries and how near colonizer and far colonizer has taken over the mind, land, institutions and monetary systems of majority of countries. In the economics, his works are focused on monetary systems.
https://www.amazon.com/Cocolonialism-Near-Colonizer-Far-ebook/dp/B0B41JWTF6
He can be reached at :
pejvak@kurdia.net
- ئەشکەلۆن، ١١١٠–١١١١: ئایا خەڵکی سلێمانی سەرۆکی خیانەتکار به سزای خۆی دەگەینن؟ - 11/09/2026
- کورد باوکی نییە - 09/26/2026
- استعمار معتدل و اصلاحطلب ندارد - 07/01/2026
Dr. Kokabian is an economist and entrepreneur. He received his Master and doctorate degree from The Graduate Claremont University of California in economics. He holds PMP and post-master diploma in Advanced Management from the Schulich School of Business at the University of York, Master of Business Administration degree in technology management from Royal Roads University, Canada, and bachelor’s degree in computer engineering from Sharif University. He has been working for two decades as the project manager, systems analyst, university teacher, and economic analyst for public and private sectors in US and Canada; consulted energy and EP (engineering, procurement) companies as well as banks (TD Bank, CIBC Bank) and government agencies to consult business and Fintec challenges. He had been with University of Arizona from 2020 as program manager until 2022. He has been university teacher for monetary economics, project management and development economics subjects.
He is the author of Cocolonialism, the book on new multi-dimensional international take-over of countries and how near colonizer and far colonizer has taken over the mind, land, institutions and monetary systems of majority of countries. In the economics, his works are focused on monetary systems.
https://www.amazon.com/Cocolonialism-Near-Colonizer-Far-ebook/dp/B0B41JWTF6
He can be reached at :
pejvak@kurdia.net