پارادۆکسی پەهلەوی

د. پژواک کوکەبیان
شیکارییەک لەسەر ڕۆڵی ڕەزا پەهلەوی وەک هۆکاری لێکترازان لە بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانی ئێراندا

لە خوارەوە، ئەو بەڵگانە دەخەینە ڕوو کە پشتیوانی لەو بۆچوونە دەکەن کە ڕەزا پەهلەوی هۆکارێکە بۆ دابەشبوون لەناو بزووتنەوە شۆڕشگێڕییەکانی ئێراندا. هەر خاڵێک لە سێ بڕگەدا ڕوون کراوەتەوە:

١. ناکۆکی لە نێوان ڕۆڵی “باوک” و “هاوڵاتی”
سەرچاوەکان جەخت لەسەر دابەشبوونێکی ئایدیۆلۆژیی بنەڕەتی دەکەنەوە سەبارەت بە پێگەی پەهلەوی. لایەنگران زۆرجار وەک سیمایەکی “باوک” بۆ هەموو ئێرانییەکان سەیری دەکەن؛ هێمایەک کە مەبەست لێی یەکخستنی گرووپە نەتەوەییە جیاوازەکانی وەک کورد، عەرەب و بەلووچە. ئەم تێڕوانینە باوکسالارانە لەلایەن هەندێکەوە وەک دەسەڵاتێکی ئەخلاقیی پێویست دەبینرێت بۆ ساڕێژکردنی برینەکانی نەتەوەیەکی لێکترازاو.

لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەخنەگران پێیان وایە کە ئەم چوارچێوە “باوکانە”یە لە بنەڕەتدا هۆکاری دابەشبوونە، چونکە ئەوە دەگەیەنێت کە خەڵکی ئێران “ڕەعیەت”ن نەک هاوڵاتیی خاوەن دەسەڵات و ماف. ئەم جۆرە پەیوەندییە وەک ئەو داینامیکە وایە کە بڕیار بوو لە شۆڕشی ١٩٧٩دا بۆ هەمیشە ڕەت کرابێتەوە. بە داگیرکردنی ڕۆڵێک کە وەک باڵاتر لە کەسێکی ئاسایی دەبینرێت، پەهلەوی ئەو کەسانە لە خۆی دوور دەخاتەوە کە داوای پێکهاتەیەکی تەواو ئاسۆیی و دێموکراتیک دەکەن.

لە کۆتاییدا، سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ئەو کاتەی پەهلەوی خۆی وەک هاوڵاتییەکی ئاسایی یان کەسایەتییەکی سیاسیی یەکسان نەبینێت، ئەو تەنها وەک ڕێبەری یەک لایەنی دیاریکراو دەمێنێتەوە. ئەمەش ڕێگری دەکات لەوەی بتوانێت ئەو پشتیوانییە بەرفراوان و گشتگیرە بەدەست بهێنێت کە بۆ شۆڕشێکی دێموکراتیک پێویستە، چونکە بەشێکی زۆری کۆمەڵگا ئامادە نین بۆ پەیوەندییەک بگەڕێنەوە کە لەسەر بنەمای ملکەچبوون بۆ دەسەڵاتێکی ناوەندی دامەزرابێت.

٢. چڕکردنەوەی دەسەڵات لە “نامیلکەی بارودۆخی لەناکاو” (دفترچه اضطرار)

خاڵێکی گرنگی ناکۆکییەکان پەیوەستە بە “نامیلکەی بارودۆخی لەناکاو” کە دەدرێتە پاڵ پلانەکانی پەهلەوی. بەپێی سەرچاوەکان، مادەی ٤ی ئەم بەڵگەنامەیە دەسەڵاتی تاکلایەنەی پێ دەبەخشێت بۆ دیاریکردنی سەرۆکی هەر سێ دەسەڵاتەکە لە قۆناغی گواستنەوەدا. ئەم ناوەندگەراییەی دەسەڵات ڕەنگدانەوەی هەمان پێکهاتەی دیکتاتۆرییە کە زۆرێک لە شۆڕشگێڕان هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی دەدەن.

سەرباری ئەوەش، نامیلکەکە دیاری دەکات کە پەهلەوی بە شەخسی ئەندامانی “ئەنجومەنی نیشتمانیی ڕاپەڕین” هەڵدەبژێرێت؛ دامەزراوەیەک کە بڕیارە هاوشێوەی ئەنجومەنی شۆڕش کار بکات. ئەم کۆنترۆڵە بەسەر چوارچێوەکانی یاسادانان و جێبەجێکردن لە قۆناغی گواستنەوەدا، ئاماژەیە بۆ شێوازێکی حوکمڕانی لە سەرەوە بۆ خوارەوە.

ڕەخنەگران دەڵێن ئەم چوارچێوەیە هیچ گرەنتییەک بۆ دابەشکردنی دێموکراتیکی دەسەڵات دابین ناکات. لەبری پەرەپێدانی سەرکردایەتییەکی بە کۆمەڵ، سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە پلانێکی لەو شێوەیە دەسەڵاتێکی سیاسیی گەورە دەخاتە دەستی یەک کەسەوە، ئەمەش گومانێکی قووڵ لەناو گرووپەکانی دیکەی ئۆپۆزیسیۆن دروست دەکات کە لە سەرهەڵدانەوەی سەردەمێکی نوێی ستەمکاری دەترسن.

٣. کۆنترۆڵکردنی دەزگای هەواڵگری و ئاسایش
سەرچاوەکان بەڕێوەبردنی پێشنیارکراوی ئاسایشی نەتەوەیی وەک سەرچاوەیەکی سەرەکیی گرژی دەستنیشان دەکەن. لە “نامیلکەی بارودۆخی لەناکاو”دا هاتووە کە ڕێکخراوی نوێی هەواڵگری و ئاسایشی نەتەوەیی تەنها لە بەردەم پەهلەویدا بەرپرسیار دەبێت. ئەم پێکهاتەیە بە ڕوونی بە ساواکی پێشوو یان وەزارەتی ئیتلاعاتی ئێستا دەچوێنرێت.

ئەم پلانە بەهۆی ئەو زەبرە (تراوما) مێژووییەی کە پەیوەستە بە پۆلیسی نهێنی و توندوتیژیی دەوڵەتی لە ئێران، دەبێتە هۆی دابەشبوون. لە ساڵی ١٩٢٥ەوە، ئێران لەلایەن ڕژێمانێکەوە بەڕێوە دەبرێت کە توندوتیژی و دەزگا هەواڵگرییەکانیان بۆ سەرکوتکردنی دانیشتوان بەکار هێناوە. دامەزراندنەوەی دەزگایەکی ئەمنی کە تەنها ڕاپۆرت بە یەک سەرکردە بدات، وەک پاشەکشە سەیر دەکرێت نەک چاکسازی.

لەبەر ئەوەی هیچ گرەنتییەکی ڕوون نییە کە ئەم دەسەڵاتە ڕادەستی گەل یان دەستەیەکی نوێنەرایەتی بکرێت، زۆرێک لە چالاکوانان ئەمە وەک هێڵێکی سوور و نیشانەیەکی مەترسیدار دەبینن. نەبوونی چاودێریی دامەزراوەیی و هاوسەنگیی هێز لەسەر دەزگای ئەمنی، وای کردووە زۆر ئەستەم بێت کە پەهلەوی وەک سیمایەکی یەکگرتوو بۆ ئەو کەسانە دەربکەوێت کە لەژێر دەستی ڕژێمە هەواڵگرییەکانی پێشوودا ئازاریان چەشتووە.

٤. پێکهاتەی ڕیفراندۆمە پێشنیارکراوەکە
ئەو شێوازەی کە پەهلەوی بۆ دیاریکردنی حکوومەتی داهاتووی ئێران پێشنیاری دەکات، جێگەی مشتومڕە. “نامیلکەی بارودۆخی لەناکاو” دیاری دەکات کە ئەو دەستەیەی بەرپرسە لە ڕێکخستنی ڕیفراندۆمی نیشتمانی، لەلایەن خودی پەهلەوییەوە دیاری دەکرێت. ئەمەش پرسیار لەسەر بێلایەنی و دادپەروەریی دەنگدانەکە دروست دەکات.

ئەو هەڵبژاردەیەی کە لەم ڕیفراندۆمە پێشنیارکراوەدا خراوەتە ڕوو — واتە لە نێوان “پاشایەتیی دێموکراتیک” و “کۆماری دێموکراتیک” — ڕەخنەی لێ دەگیرێت کە زۆر بەرتەسکە. ئەم هەڵبژاردنە دوو جەمسەرییە بە پێکهاتەی ڕیفراندۆمی ١٩٧٩ (١٣٥٨ی هەتاوی) بەراورد دەکرێت، کە زۆر کەس هەست دەکەن ڕێگەی بە گفتوگۆیەکی دێموکراتیکی کراوە نەدا.

بە کۆنترۆڵکردنی ڕێکخستنی ڕیفراندۆمەکە و ئەو بژاردانەی کە دەخرێنە ڕوو، پەهلەوی وەک کەسێک دەبینرێت کە ئەنجامەکە بە ئاراستەی بەرژەوەندییەکانی خۆی دەبات. ئەم نەبوونی شەفافییەت و گشتگیرییە لە پلانی “بارودۆخی لەناکاو”دا، ئۆپۆزیسیۆن دابەش دەکات، چونکە گرووپە جیاوازەکان خوازیاری ڕێگایەکی سروشتیتر و فرەچەشنترن بۆ بڕیاردان لەسەر چارەنووسی وڵات.

٥. کردارە تاکلایەنەکان و کۆبوونەوەی جۆرج‌تاون
مێژووی هاوکاری — یان نەبوونی هاوکاری — پەهلەوی لەگەڵ کەسایەتییەکانی دیکەی ئۆپۆزیسیۆن، نموونەیەکی کردەییە بۆ سروشتی دابەشکارانەی ئەو. سەرچاوەکان ئاماژە بە کۆبوونەوەی “جۆرج‌تاون” دەکەن کە پەهلەوی بە شێوەیەکی تاکلایەنە بەجێی هێشت. ئەم چوونەدەرەوەیە لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەک نیشانەیەک لێک دەدرێتەوە کە ناوبراو ئامادە نییە لەناو هاوپەیمانییەکدا کار بکات کە خۆی تێیدا سەرکردەی باڵادەست نەبێت.

سەرچاوەکە پێشنیاری ئەوە دەکات کە بەجێهێشتنی پەهلەوی بەهۆی ئەوە بووە کە ئەوانی دیکە “ملکەچ” یان “گوێڕایەڵ”ی فەرمانەکانی نەبوون. ئەم شێوازە ڕەفتارە، ئەو وێنەیە بۆ پەهلەوی چەسپاوتر دەکات کە چاوەڕێ دەکات ڕێبەرایەتی بکات نەک هاوکاری؛ ئەمەش بەربەستێکی گەورەیە لەبەردەم دروستکردنی بەرەیەکەی یەکگرتوو دژی ڕژێمی ئێستا.

تا ئەو کاتەی لە پێگەیەکدا بمێنێتەوە کە وەک “باڵاتر” لە ئەکتەرە سیاسییەکانی دیکە سەیر بکرێت، ئەو وەک ڕێبەری تەنها یەک “ڕەگ” یان لق لە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕیدا دەمێنێتەوە. ئەم نەتوانینە بۆ پاراستنی هاوپەیمانی، کاریگەرییەکەی سنووردار دەکات و ڕێگری لێ دەکات بگاتە ئەو کۆدەنگییە گشتییەی کە بۆ گواستنەوەیەکی دێموکراتیکی سەرکەوتوو پێویستە.

٦. میراتی مێژوویی ستەمکاری
سەرچاوەکان دابەشبوونی ئێستا دەخەنە چوارچێوەی مێژووی هاوچەرخی دەسەڵاتی تاکڕەوی لە ئێران، کە بە دەرکەوتنی ڕەزا شا لە ساڵی ١٩٢٥ دەستی پێکرد. ڕەخنەگران دەڵێن کە ناوی پەهلەوی بە شێوەیەکی دانەبڕاو بەستراوەتەوە بە نەریتی توندوتیژیی دەوڵەتی و سەرکوتکردنی هاوڵاتیان.

لەکاتێکدا لایەنگران سەردەمی پەهلەوی وەک سەردەمی پێشکەوتن یان سەقامگیری دەبینن، ئەوانی دیکە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو حکوومەتانە ستەمکار بوون و دەسەڵاتیان لە ڕێگەی هێزەوە پاراستووە. ئەم بارگرانییە مێژووییە وا دەکات کە پەهلەوی نەتوانێت وەک پردێک لە نێوان لایەنە سیاسییە جیاوازەکاندا کار بکات، چونکە بوونی ئەو، بیری “ژەهر”ی ناکۆکییەکانی ڕابردوو دەهێنێتەوە کە ڕژێمی ئێستا بۆ ناشیرینکردنی ئۆپۆزیسیۆن بەکاری دەهێنێت.

لە کۆتاییدا، ئەم دابەشبوونە لە نەبوونی میکانیزمی دێموکراتیکی مسۆگەرکراو لە پلاتفۆرمی ئێستای پەهلەویدا سەرچاوە دەگرێت. بەبێ پابەندبوونێکی ڕوون بەوەی هاوڵاتییەکی یەکسان بێت و بەبێ ڕەتکردنەوەی چڕکردنەوەی دەسەڵات، سێبەری ستەمکاریی سەدەی بیستەم بەردەوام دەبێت لەوەی کە ناوبراو وەک سیمایەکی جەمسەرگیر (تەفەرقەچێ) دەربکەوێت لە چاوی ئەوانەی کە دەیانەوێت بە تەواوی لە ڕابردوو داببڕێن.


وای دابنێن گرووپێک خەڵک هەوڵ دەدەن خانوویەک کە سووتاوە و وێران بووە، بنیات بنێنەوە. کەسێک پێشنیار دەکات کە سەرپەرشتیی هەوڵەکە بکات، بەڵام پێداگری دەکات کە تاکە کلیلەکانی کۆگای ئامێرەکان و نەخشەکانی بیناکە لە گیرفانی خۆیدا هەڵبگرێت و بەڵێن دەدات تەنها دوای دانانی بناغەکە، لەگەڵ ئەوانی دیکە بەشیان بکات. هەرچەندە هەندێک متمانەیان بەم سەرکردەیە هەیە بەهۆی مێژووی خێزانەکەی لە دروستکردنی خانوودا، بەڵام ئەوانی دیکە دەترسن کە دوای تەواوکردنی خانووەکە، سەرکردەکە بە سادەیی دەرگا لەسەر ئەوانی دیکە داخات و کلیلەکەی پێ نەدات، هەروەک چۆن ڕەنگە باوباپیرانی کردبێتیان. ئەم نەبوونی دەستڕاگەیشتنە هاوبەشە بە کلیلەکان و کۆنترۆڵی تاکلایەنە بەسەر نەخشەکاندا، درزێک لە نێوان بیناکەراندا دروست دەکات، تەنانەت پێش ئەوەی چەکوشێک بە دەستەوە بگرن.