دوکتۆر نووری دەرسیمی کێی بوو؟

حکمەت عەزیز

نووری دەرسیمی پێشەنگ و پێشەنگی هۆشیاری سیاسی کورد و دەنگی حەقیقەت لە سەردەمی بێدەنگیدا، بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی بزووتنەوەی سیاسی کوردی سەدەی بیستەم دادەنرێت، هەروەها یەکێک لەو کەسایەتیانەی کە جێپەنجەی قووڵی لەسەر هۆشیاری نەتەوەیی و مرۆیی کورد بەجێهێشتووە. ئەو تەنیا ڕۆشنبیر و لێکۆڵەر و شایەتحاڵی کارەساتەکان نەبوو، بەڵکو دەنگێکی بوێر بوو کە بەرپرسیارێتی بەڵگەنامەکردنی ڕاستییەکانی لە ئەستۆدا بوو لە سەردەمێکدا کە قسەکردن لەسەر ناسنامەی کورد پڕ بوو لە مەترسی.

ڕۆڵی لە بزووتنەوەی سیاسی کورددا: دەرسیمی پەیوەندییەکی ناوەندی لە گەشەسەندنی بیری سیاسی کوردیدا پێکهێنا، کە شیکاری سیاسی و بەڵگەنامەی مێژوویی و چالاکی مەدەنی تێکەڵ کرد.

بەشداری کرد لە داڕشتنی گوتارێکی ناسیۆنالیستی مۆدێرن کە لەسەر بنەمای: بەرگریکردن لە مافە نەتەوەییەکان لە چوارچێوەیەکی دیموکراسی و مرۆیی؛ بەڵگەنامەکردنی ڕووداوەکانی دەرسیم ١٩٣٧-١٩٣٨ وەک برینێکی کراوە لە یادەوەری کورددا؛ ئاشکراکردنی سیاسەتەکانی تورکیکردن کە ناسنامە و کولتووریان کردە ئامانج؛ و بەهێزکردنی هۆشیاری سیاسی لەنێو نەوە گەنجەکاندا. دێرسیمی هەر لە سەرەتاوە درکی بەوە کرد کە پرسی کورد بابەتێکی لۆکاڵی و حزبی نییە، بەڵکو پرسێکی مافی مرۆڤە و چارەسەرکردنی پێویستی بە دیدگایەک هەیە کە سنوورە تەسکەکان تێپەڕێنێت بەرەو کایەی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤایەتی. ئەو ڕۆشنبیرەی ئازاری گۆڕی بۆ مەعریفە: دەرسیمی بە توانای گۆڕینی ئەزموونی کەسی و دەستەجەمعی بۆ مەعریفەی سیاسی جیا بووەوە.

نووسینەکانی لەسەر دێرسیم تەنیا گێڕانەوەی مێژوویی نەبوون، بەڵکو هەوڵێک بوون بۆ ڕزگارکردنی یادەوەری لە لەبیرچوونەوە و دەنگدان بەو قوربانیانەی کە بە زۆر بێسەروشوێن کران. ئەو لە یەکەم کەسەکان بوو کە وتی “بیرەوەری بەرخۆدان و بەڵگەنامەکردنی ڕاستییەکان جۆرێکە لە خەبات. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بوو بە ئاماژەیەکی جەوهەری بۆ هەموو توێژەرێک لە مێژووی سیاسی کورددا. دەربەدەری جەستە… و بوونی بیرۆکەکە: سەرەڕای ئەوەی ناچار بوو لە دەربەدەریدا بژی، بەڵام دێرسیمی هەرگیز وازی لە دۆزی خۆی نەهێنا. بە زمانە هێمن و قووڵەکەی بەردەوام بوو لە نووسین و وتاردان و قسەکردن بۆ جیهان، جەختی لەوە کردەوە کە کورد گەلێکی شایستەی ژیان و ئازادییە و دادپەروەری دابەش ناکرێت. لە دەربەدەریدا بوو بە پردێکی فیکری لە نێوان دۆزی کورد و جیهاندا، بەشداری کرد لە هۆشیارکردنەوەی بیروڕای گشتی ئەوروپی سەبارەت بە ئازارەکانی گەلەکەی لە سەردەمێکدا کە پرسی کورد نزیکەی تەواو لە میدیا جیهانیەکاندا نەبوو.

میرات و کاریگەرییەکەی:

کاریگەریی دەرسیمی تەنیا بە کتێب و بابەتەکانی ناپێورێت، بەڵکو بەو هۆشیارییەی کە لە نەوەکانی چالاکوان و ڕۆشنبیراندا چاندووە، لەوانە کەسایەتییە دیارەکانی وەک نورەدین زازا، ڕەشید حەمۆ و ئەوانی دیکە.

میراتێکی فیکری و سیاسی لەدوای خۆی بەجێهێشتووە کە لەسەر بنەمای:
پابەندبوون بە ناسنامە بەبێ کۆنەپەرستی. بەرگریکردن لە دادپەروەری بەبێ ڕق. باوەڕبوون بە دیالۆگ وەک ڕێگایەک بۆ چارەسەر. بەستنەوەی خەباتی نەتەوەیی و مرۆیی. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ناوی ئەو لە هۆشیاری کورددا ئامادەیی دەمێنێتەوە، نەک هەر وەک کەسایەتییەکی مێژوویی، بەڵکو وەک ویژدانێکی سیاسی بیرمان دەخاتەوە کە ئازادی نابەخشرێت، بەڵکو بە هۆشیاری و ئیرادە دەستی بەسەردا دەگیرێت.