شۆڕش، هەڵگەڕانەوە و کێشەی ڕێبەرایەتی لە ئێرانی هاوچەرخ

سەرۆ قادر
Saro Qader

لێکۆڵینەوە لە گواستنەوەیەکی سەرنەکەوتوو

پێشەکی
شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران یەکێکە لە گەورەترین گۆڕانکارییە سیاسییەکانی سەدەی بیستەم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەو شۆڕشە نەتەنها سیستەمی شاهانەی ڕووخاند، بەڵکو سیستەمێکی نوێی ئایدیۆلۆژی و ئایینیی دامەزراند. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا دەتوانرێت ئەو شۆڕشە وەک «شۆڕشێکی پێشکەوتوخوازانە» پۆلێن بکرێت، یان پێویستە لە چوارچێوەی شۆڕشە پاشگەزەکاندا لێی تێبگەین؟ هەروەها ئەم لێکۆڵینەوەیە تیشک دەخاتە سەر شوێنی ئەم ئەزموونە لە بیرەوەریی مێژوویی گەلی ئێران و لە هۆکارەکانی شکستی ڕێبەرایەتیی مۆدێرن لە بەرامبەر ڕێبەرایەتیی ئایینیدا دەکۆڵێتەوە.

چوارچێوەی تێگەیشتی: شۆڕش و پێشکەوتن
شۆڕش لە ڕوانگەی زانستییەوە، گۆڕانکارییەکی خێرا و بنەڕەتییە لە ڕێکخستنی دەسەڵات، سیستەمی یاسایی و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیدا. ئەم پێناسەیە وەسفییە، نەک بەهایی. بەڵام پێشکەوتن بە ئەنجامەکان هەڵدەسەنگێنرێت: فراوانکردنی ئازادی، دامەزراندنی حوکمی یاسا، هاوسەنگیی مافەکان و بەهێزکردنی دامەزراوەکان. بۆیە شۆڕش دەتوانێت لە ڕووی شێوەوە شۆڕش بێت، بەڵام لە ڕووی دەرەنجامەوە پاشگەز (دواکەوتوو) بێت.
هەڵەیەکی باو ئەوەیە کە وشەی «شۆڕش» بەخۆی بە مانای پێشکەوتن لێک بدرێتەوە، لەکاتێکدا مێژوو ئەمە ڕەت دەکاتەوە.

شۆڕشی ١٩٧٩: لە بەشداریکردنی گشتییەوە بۆ دامەزراندنی سیستەمی نوێ
شۆڕش لەسەر بنەمای بەشداریکردنی فراوانی گەل دروست بوو، بە داواکارییەکانی وەک کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی تاکەکەسی، دادپەروەری و سەربەخۆیی. خاڵی وەرچەرخانی سەرەکی، ڕاپرسیی «کۆماری ئیسلامی» بوو لە ساڵی ١٩٧٩، کە لە ژینگەیەکدا ئەنجامدرا کە هەڵبژاردەی دامەزراوەیی جیاواز بەردەست نەبوو. دواتر، لەگەڵ پەراوێزخستن و دەرکردنی هێزە نەیار و ناکۆکەکان، دەسەڵات لەناو سیستەمێکی ئایینیی ئایدیۆلۆژیدا چڕ بووەوە و پڕۆژەی دەوڵەتی یاسایی و گواستنەوەی دیموکراتی پاشەکشەی کرد.

هەڵسەنگاندنی ئەنجامەکان: لەنێوان پێشکەوتن و پاشگەزبوون
لە هەندێک بواری کۆمەڵایەتی وەک فێربوون، تەندروستی و هەندێک ژێرخانی ئابووریدا، پێشکەوتن بەدی کرا. بەڵام لە پێوەرە گرنگەکانی پێشکەوتندا—وەک ئازادییە مەدەنییەکان، فرەحیزبی، سەربەخۆییی دەسەڵاتی دادوەری، و مافی مرۆڤ (بەتایبەتی مافی ژنان)—ڕەوتەکە پاشەکشەی کرد یان بەرەو دواوە گەڕایەوە. زاڵبوونی ئایدیۆلۆژیا و سنووردارکردنی کۆمەڵگەی مەدەنی ئەوە دەسەلمێنن کە دەرەنجامی شۆڕش، دامەزراندنی سیستەمێکی دەسەڵاتخوازی ئایینی بوو. بۆیە دەتوانرێت وەک شۆڕشێکی گشتیی دژی سیستەمی شاهانە پۆلێن بکرێت، بەڵام بە دەرەنجامێکی دامەزراوەیی پاشگەز و دواکەوتوو.

شوێنی شۆڕشە پاشگەزەکان لە ئەزموونی مێژووییدا
ئەم جۆرە شۆڕشانە ئەوە پێکدێنن کە پێی دەگوترێت «گواستنەوەی سەرنەکەوتوو». ئەوانە نیشانی دەدەن کە ڕووخاندنی سیستەمێک لزوومەن بە مانای دروستکردنی سیستەمێکی باشتر نایەت. کاریگەرییە درێژخایەنەکانیان بریتییە لە: لەدەستدانی متمانەی سیاسی، تێکشکاندنی بەردەوامیی دامەزراوەیی، و کۆچی نوخبەکان. هەروەها کۆمەڵگە دابەش دەکەن بۆ سێ لایەنی: پشتیوان، دژبەر، و چینێکی فراوانی بێدەنگ و دوودڵ، سیاسەتیش دەکەن بە بوارێکی پڕمەترسی.

کێشەی قبووڵکردن و ساتی مێژوویی
ناتوانرێت قبووڵکردنی سیستەمی نوێ وەک پشتیوانییەکی تەواو لێک بدرێتەوە. ئەمە بەرهەمی تێکەڵاوبوونی چەندین هۆکار بوو: ناڕەزایەتیی قووڵ لە سیستەمی پێشوو، کاریزمای ڕێبەرایەتیی ئایینی، لاوازیی بژاردەکانی تر، و ژینگەی هەستیاری و سۆزداریی شۆڕش. ئەم قبووڵکردنە زیاتر وەک وەڵامێکی کاتی بوو بۆ دۆخەکە، نەک هەڵبژاردەیەکی دامەزراوەیی و ئاگایانە.

بازرگان و نیشانە سەرەتاییەکانی شکستی گواستنەوە
دەستلەکارکێشانەوەی مەهدی بازرگان (یەکەم سەرۆک وەزیری کاتی) نیشاندەرێکی زووی کێشەی نێوان دوو ڕێگای جیاواز بوو: یان دامەزراندنی دەوڵەتی یاسایی بەشێوەیەکی هێواش و قۆناغبەندی، یان زاڵبوونی ڕەوتێکی شۆڕشگێڕیی توندڕۆ. بیرۆکەی ئەو بۆ ڕێکخستنی دامەزراوەیی بوو، بەڵام واقیعەکە بەرەو لاوازیی دەوڵەت و بەهێزبوونی هێزە ئایدیۆلۆژییەکان چوو. ئەمە نیشانەی ناهەوسەنگیی هێزەکان بوو لەو قۆناغەدا.

بۆچی ڕێبەرایەتیی مۆدێرن شکستی هێنا؟
کێشەکە نەبوونی تاکەکەسی بەتوانا نەبوو، بەڵکو لاوازیی دامەزراوەکان بوو. ڕێبەرایەتیی ئایینی خاوەنی تۆڕێکی کۆمەڵایەتیی بەهێز بوو: مزگەوت، حەوزە عیلمییەکان، بازاڕ و ڕێوڕەسمە ئایینییەکان. بەڵام دەوڵەتی مۆدێرن لە سەرەوە بنیات نرابوو، بێ ئەوەی کۆمەڵگەی مەدەنیی بەهێزی لەگەڵدا گەشە بکات. حیزبەکان لاواز بوون، ڕووناکبیران پەیوەندییەکی قووڵیان بە جەماوەرەوە نەبوو، و ڕێبەرایەتیی ئایینی زمانێکی سادە و کاریگەری بەکار هێنا. هەروەها، سەرکوتکردنی هێزە میانڕەوەکان لە سەردەمی شادا، بۆشاییەکی سیاسیی دروست کرد کە دواتر هێزە ئایدیۆلۆژییە ڕێکخراوەکان بەباشی بۆ خۆیانیان پڕ کردەوە.

ئەنجامە درێژخایەنەکان و تێچووی چاکسازی
سیستەمی پاش شۆڕش تەنها حکومەت نییە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزی دامەزراوەییە لە بواری ئاسایش، یاسا، میدیا و ئابووریدا. ئەم ئاڵۆزییە پرۆسەی چاکسازی زۆر سەخت دەکات. دابەشبوونی کۆمەڵگە ڕێگری لە دروستبوونی یەکڕیزی و هاوکاری دەکات، و هەر گۆڕانکارییەک ئەگەری هەیە بە ئاسانی پاشەکشەی پێ بکرێت.

کۆتایی
شۆڕشی ١٩٧٩ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو، بەڵام نەگەیشتە سیستەمێکی ئازادتر و دادپەروەرتر. بەڵکو گواستنەوەیەک بوو لە دەسەڵاتی تاکەکەسیی شاهانە بۆ دەسەڵاتێکی ئایینیی ئایدیۆلۆژی. هۆکاری سەرەکیی ئەمەش ناهەوسەنگیی دامەزراوەیی بوو لەنێوان ڕێبەرایەتییەکی ئایینیی بەهێز و ڕێبەرایەتییەکی مۆدێرنی لاواز. گرنگترین پێوەری هەڵسەنگاندنی هەر شۆڕشێک، دەرەنجامەکانیەتی، نەک دروشمەکانی.

تێبینی سایت

منداڵانی سەرۆکایەتی ژیانیان وەکوو باوکه ئایینەکان نەبوو، بو نموونە دەرکەوتنی ژیانی منداڵان لە سەر نەمانی ورە و پشتیوانی جەماوەر کاریگەری بووە.