ئاشتییەکی تەواونەکراو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پژواک کوکەبیان

پێشەکی: توێکاریی ئاشتییەکی سەپێنراو و میراتی جەنگە گەورەکە

لە مانگی کانوونی دووەمی ١٩١٩، نوێنەرانی دەوڵەتە براوەکانی «تەفاهومی سێقۆڵی» (Entente) لە پاریس کۆبوونەوە بۆ ئەوەی بە ڕواڵەت ئاشتی دەستەبەر بکەن. ئەم گردبوونەوە دیپلۆماتییە مەزنە کە بڕیار بوو چارەنووسی جیهان لە دوای جەنگ دیاری بکات، لە کەشێکدا بەڕێوەچوو کە پڕ بوو لە هیواگەلی پووچ و واقیعگەلی تاڵ. کۆنفرانسەکە کە دوای وێرانکارییە بێوێنەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم سازکرا، ئامانجی دووبارە نەخشاندنەوەی نەخشەی سیاسیی جیهان بوو، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتە ڕووخاوەکاندا بوون.

گەرچی ئامانجی ڕاگەیەندراوی کۆنفرانسەکە، دەستەبەرکردنی ئاشتییەکی بەردەوام بوو، بەڵام لە ڕوانگەی تەکنیکی و یاساییەوە، ئەم دانیشتنە لە بنەڕەتدا بە گفتوگۆیەکی ئاشتی بە مانای کلاسیکەکەی هەژمار نەدەکرا. هۆکاری سەرەکیی ئەمەش، قەدەغەکردنی ئامادەبوونی سەرجەم هاووڵاتییانی دەوڵەتە دۆڕاوەکان (ئەڵمانیا، نەمسا-مەجاریستان، عوسمانی و بولگاریا) بوو لە خاکی فەرەنسادا لە ماوەی مانگە سەرەتایی و چارەنووسسازەکانی کۆنفرانسەکەدا. ئەم بڕیارە کە لەلایەن «چوار گەورەکە» (The Big Four) – وودرۆ ویڵسۆن سەرۆکی ئەمریکا، دەیڤید لۆید جۆرج سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، ژۆرج کلیمەنسۆ سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا و ڤیتۆریۆ ئۆرلاندۆ سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا – درا، سروشتی کۆنفرانسەکەی لە دانوستانەوە گۆڕی بۆ دادگاییکردنێکی یەکلایەنە. لە ئەنجامدا، ئەوەی لە پاریس ڕوویدا، زیاتر لە ڕاوێژێکی ناوخۆیی نێوان براوەکان دەچوو بۆ دابەشکردنی دەستکەوتەکان نەک دیالۆگێکی دوولایەنە بۆ کۆتاییهێنان بە دوژمنایەتییەکان.

ئەم پەراوێزخستنە تەنها ئەڵمانیای نەگرتەوە، بەڵکو کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر چارەنووسی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبوو. نوێنەرانی کورد، ئەرمەنی و عەرەب کە بە هیواوە ڕوویان لە پاریس کردبوو، خۆیان لەبەردەم دەرگا داخراوەکاندا بینییەوە، یان تەنها وەک کارتێکی فشار لەلایەن هێزە گەورەکانەوە بەکار دەهێنران. شەریف پاشا، کە وەک نوێنەری کوردەکان بانگەشەی سەربەخۆیی دەکرد و نەخشەی کوردستانی گەورەی خستەڕوو، لەگەڵ بەربەستی بەرژەوەندییە ئیمپریالیستییەکان ڕووبەڕوو بوویەوە. لەم قۆناغەدا، بەریتانیا و فەرەنسا زیاتر خەریکی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە نهێنییەکانیان بوون تا گوێگرتن لە داخوازیی گەلان.

لە ماوەی ئەم ڕاوێژە درێژخایەنانەدا، دەیان گرووپی کار و لیژنەی پسپۆڕ پێکهێنران کە سەدان کاتژمێریان بۆ گوێگرتن لە «هەڵوێستەکان» و تاوتوێکردنی داواکارییە جیاوازەکان تەرخان کرد. ئەم لیژنانە زۆرجار بەبێ ئاگاداری لە واقیعی ئەتنیکی و جوگرافیی ناوچەکان، سنووری نوێیان دەکێشا. بۆ نموونە، ئەو سنوورانەی کە دواتر عێراق و سووریا و تورکیایان پێکهێنا، زیاتر لەسەر بنەمای پێداویستییە سەربازی و ئابوورییەکانی بەریتانیا و فەرەنسا بوون نەک پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی ناوچەکە. لەگەڵ ئەوەشدا، تەنها مامەڵەی ڕاستەوخۆ لە نێوان براوەکان و دۆڕاوەکاندا، تەنها لە چوارچێوەی دوو دانیشتنی گشتی و تەشریفاتیی کۆنفرانسەکەدا کورت بوویەوە: لە دانیشتنی یەکەمدا، ڕەشنووسی پەیماننامەکە بە ئەڵمانییەکان ڕاگەیەندرا و لە دانیشتنی دووەمدا، چەند هەفتەیەک دواتر، ڕێگەیان پێدرا کە واژۆی بکەن. ئەم ڕێکارەی سەپاندنی ئاشتی (Diktat)، نەک تەنها بەرامبەر بە ئەڵمانیا، بەڵکو بە توندی و ئاڵۆزییەکی زیاترەوە بەرامبەر بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پاشماوەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی جێبەجێ کرا.

چەمکی «دیکتات» (Diktat) لێرەدا ئاماژەیە بۆ سەپاندنی مەرجەکان بەبێ هیچ گفتوگۆیەک. لە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمە بە واتای دابەشکردنی ویلایەتە عوسمانییەکان بوو بەبێ ڕەچاوکردنی خواستی دانیشتووانەکەی. ناوچەیەک کە چارەنووسەکەی نەک لەسەر بنەمای پرەنسیپە ڕاگەیەندراوەکانی «مافی چارەی خۆنووسین»ی ویڵسۆن، بەڵکو لەسەر بنەمای هاوکێشە نهێنییەکانی نەوت و ستراتیژییە ئیمپریالیستییەکان یەکلایی کرایەوە. خاڵەکانی چواردەگەی ویڵسۆن کە بەڵێنی مافی چارەی خۆنووسینی بۆ گەلانی ژێردەستە دەدا، لە پراکتیکدا تەنها بۆ گەلانی ئەورووپا (وەک پۆڵەندا و چیکۆسلۆڤاکیا) جێبەجێ کران، بەڵام بۆ کورد و عەرەب و ئەرمەن، ئەم مافە کرایە قوربانیی بەرژەوەندییە نەوتییەکان.

ئامانجی ئەم نوشتارە، خستنەڕووی شیکارییەکی گشتگیر و فرە-توێژە کە تێکەڵەیەک لە ڕێبازێکی ماکرۆ-مێژوویی (Macro-historical) بۆ ستراتیژییەکانی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەی بیستەم و وردە-مێژوویەکی (Microhistory) ورد بۆ ڕووداوە تایبەتەکان (وەک کێشەی موسڵ) لەخۆ دەگرێت. بەکارهێنانی میتۆدی وردە-مێژوو یان مایکرۆهیستۆری ڕێگەمان دەدات کە لە ڕێگەی لێکۆڵینەوە لە ڕووداوێکی دیاریکراوەوە (لەم حاڵەتەدا کێشەی موسڵ)، تیشک بخەینە سەر پرۆسە گەورە جیهانییەکان. ئەم بررسییە دەریدەخات کە چۆن مامەڵە ئاڵۆزەکانی نێوان تەماعە ئیمپراتۆرییەکان، دەرکەوتنی نەوت وەک خوێنی ژیانی پیشەسازیی مۆدێرن، و سیاسەتە داراییە جیهانییەکان، نەخشەیەکیان کێشا کە هێڵەکانی هێشتاش سەرچاوەی گرژییە ناوچەییەکانن.

ئیمپریالیزمی نوێ و ئابووریی سیاسیی ڕانت

بۆ تێگەیشتنی قووڵ لە گۆڕانکارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم قۆناغەدا، پێویستە ئەم ڕووداوانە لە بسترێکی فراوانتری «ئیمپریالیزمی نوێ» (New Imperialism)دا دابنێین. ئەم چەمکە ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراو کە تێیدا ململانێی هێزە ئەورووپییەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکان شێوازێکی نوێی وەرگرت. دیاردەیەک کە لە دەیەی ١٨٦٠ تا جەنگی جیهانیی یەکەم لەلایەن هێزە ڕۆژئاواییەکانەوە جێبەجێ کرا و جۆن ئەی. هۆبسۆن (John A. Hobson)، ئابووریناس و ڕۆژنامەنووسی بەریتانی، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە وردی تیۆریزەی کرد.

هۆبسۆن لە بەرهەمە کاریگەرەکەیدا، «ئیمپریالیزم: لێکۆڵینەوەیەک» (١٩٠٢)، ئاماژەی بەوە کرد کە ئەم شێوازە نوێیەی فراوانخوازیکردن جیاوازیی بنەڕەتیی لەگەڵ ئیمپریالیزمەکانی پێشوودا هەیە. لە کاتێکدا سەرکێشییە ئیستعمارییە کۆنەکانی ئەورووپا بە زۆری لەسەر بنەمای داگیرکاریی سەربازیی ڕاستەوخۆ، تاڵانکردنی سەرچاوەکان و چەوساندنەوەی بازرگانی دامەزرابوو، ئیمپریالیزمی نوێ لەگەڵ پاراستنی ئەم تایبەتمەندییە نەرێنییانە، میکانیزمی ئاڵۆزتری بەکار دەهێنا. یەکێک لە جیاوازییەکان ئەوە بوو کە ئیمپریالیزمی نوێ تەنها بەدوای کاڵادا نەدەگەڕا، بەڵکو بەدوای بازاڕ بۆ وەبەرهێنانی سەرمایە و کۆنتڕۆڵی ستراتیژیدا دەگەڕا.

پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکان لە گواستنەوە و چەک و تەقەمەنیدا ڕێگەی بە دەوڵەتانی ئەورووپا دا کە دەست بگرن بەسەر ناوچە دوورەدەستەکاندا (Hinterlands) کە پێشتر دەستپێگەیشتن پێیان ئەستەم بوو، و مۆدێلەکانی حوکمڕانیی بەریتانیا لە هیندستان لە ئاستێکی جیهانیدا دووبارە بکەنەوە. چەمکی «هینتەرلاند» (Hinterland) لێرەدا گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ لە دەقی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمە بە واتای نفووزکردن بۆ ناوچە شاخاوی و بیابانییەکان بوو، وەک ناوچە کوردنشینەکانی موسڵ و ناوچە عەشایەرییەکانی عێراق، کە پێشتر دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی تێیاندا لاواز بوو. ئەم فراوانخوازییە پێویستی بە ژێرخانێکی سەربازی و ئیداریی بەهێز هەبوو کە تێچووی زۆری هەبوو، بەڵام قازانجەکەی لە ڕێگەی کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکانەوە دەستەبەر دەکرا.

خشتەی ١: بەراوردی تایبەتمەندییەکانی ئیمپریالیزمی نەریتی و ئیمپریالیزمی نوێ

یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئیمپریالیزمی نوێ، گۆڕانکاری بوو لە پرۆسەی دەستێوەرداندا. ئەم پرۆسەیە بە زۆری بە چالاکیی کەسانی تایبەت لە مەیدانی کاردا دەستی پێ دەکرد؛ سەرکێشان، بانگرخوازانی ئایینی یان کارسازانێک کە بەدوای بەرژەوەندیی بازرگانی یان کولتووریدا دەگەڕان. کاتێک ئاسایش یان بەرژەوەندیی ئەم کەسانە دەخرايە مەترسییەوە، ئەوان بە بەڵگەگەلێک کە جەختیان لەسەر بەرژەوەندیی نیشتمانی دەکردەوە، داوای دەستێوەردانی دەوڵەتانی خۆیانیان دەکرد. دەوڵەتەکانیش بە بیانووی «پاراستنی هاووڵاتیان» یان «گەڕاندنەوەی نەزم»، هێزی سەربازییان دەنارد و ئاڵای خۆیان لە ناوچەکەدا دەچەقاند. ئەم مۆدێلە لە دۆزینەوەی نەوتی ئێراندا بە ڕوونی دەردەکەوێت، کاتێک ویلیام نۆکس دارسی وەک سەرمایەدارێکی تایبەت دەستی پێکرد، بەڵام دواتر حکومەتی بەریتانیا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەو، هێزی سەربازیی بەکار هێنا.

سەرباری دەستێوەردانی سەربازی، ئامرازێکی بەهێزی دیکەش لە جبەخانەی ئیمپریالیزمی نوێدا هەبوو: دەستکاریی دارایی (Financial Manipulation). ئەم شێوازە بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەدا بەکار دەهێنرا کە خاوەنی پێکهاتەی دەوڵەتیی مۆدێرنتر بەڵام ئابووریی لاواز بوون (وەک میسر، تونس و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی). شێوازی کارکردنەکە بە زۆری بریتی بوو لە پێدانی قەرزی گەورە بە سوودی زۆرەوە بە فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان بۆ پڕۆژەی ژێرخانی یان خەرجیی ڕازاندنەوە و خۆشگوزەرانی. کاتێک دەوڵەتی قەرزدار لە دانەوەی قەرزەکاندا دەستەوەستان دەبوو (Default)، هێزە ئەورووپییەکان بە سەپاندنی «ئیدارەکانی قەرزی گشتی» (Public Debt Administrations) کۆنتڕۆڵی خوێنبەرە داراییەکانی وڵاتەکەیان دەگرتە دەست.

نموونەی دیاری ئەم پرۆسەیە لە دەوڵەتی عوسمانیدا بە دامەزراندنی «ئیدارەی قەرزی گشتیی عوسمانی» (Ottoman Public Debt Administration – OPDA) لە ساڵی ١٨٨١ دەرکەوت. ئەم دامەزراوەیە کە لەلایەن نوێنەرانی بانکە ئەورووپییەکانەوە بەڕێوە دەبرا، دەسەڵاتی ئەوەی هەبوو کە ڕاستەوخۆ باج و داهاتەکان کۆبکاتەوە. ئەم چاودێرییە داراییە کە لە سەرەتادا وەک «کاتی» نیشان دەدرا، بە خێرایی دەبوو بە هەیمەنەی سیاسیی تەواوەتی. داهاتە سەرەکییەکانی وەک باجی خوێ، تووتن و ماسیگری ڕاستەوخۆ دەچووە خەزێنەی OPDA نەک دەوڵەتی عوسمانی، کە ئەمەش سەروەریی دەوڵەتی بە شێوەیەکی بنەڕەتی پێشێل دەکرد. نموونەیەکی تری بارز لە میسر ڕوویدا، کاتێک قەرزەکانی ناشی لە دروستکردنی کەناڵی سوێس و بەمۆدێرنکردنەکانی خێدیو ئیسماعیل، دواجار بووە هۆی داگیرکاریی سەربازیی بەریتانیا لە ساڵی ١٨٨٢دا.

سیاسەتمەداران و ئایدۆلۆژیا: لیبڕاڵە نەتەوەییەکان و ئیمپراتۆریەت

ئەم سیاسەتە فراوانخوازانەیە بە زۆری لەلایەن باڵە سیاسییە تایبەتەکانەوە لە ئەورووپا سەرپەرشتی دەکران کە مێژوونووسی دیار، کارڵتۆن جی. ئێچ. هەیس (Carlton J. H. Hayes)، ناوی لێناون «لیبڕاڵە نەتەوەییەکان» (National Liberals). ئەم گرووپە، تێکەڵەیەکی دژبەیەک بوون لە پرەنسیپەکانی لیبڕالیزم (وەک پەرلەمانتاریزم و ئازادیی ئابووریی ناوخۆیی) و دەوڵەتگەری (Statism) لە سیاسەتی دەرەوەدا. ئەوان «دیموکراسی» و «ئیمپراتۆریەت»یان بە دوو ڕووی یەک دراو و دوو مۆتۆری دوانەی مەزنیی نەتەوەیی دەزانی. چەمکی «دەوڵەتگەری» یان «ستاتیزم» (Statism) لێرەدا بە واتای باوەڕ بەوە دێت کە دەوڵەت دەبێت ڕۆڵێکی ناوەندی و باڵادەستی هەبێت لە ئاراستەکردنی ئابووری و سیاسەتدا، بەتایبەتی لە قەیرانەکاندا.

لە بەریتانیا: ئەم ڕەوتە بە ناوی «یەکێتیخوازە لیبڕاڵەکان» (Liberal Unionists) دەناسران. کەسایەتیی وەک جۆزێف چەمبەرلەین (Joseph Chamberlain) کە لە پارتى لیبڕاڵ جیابوونەوە تاوەکو سیاسەتێکی توندتر لە پاراستنی یەکپارچەیی ئیمپراتۆریەت (بەتایبەتی بەرامبەر ئیرلەندا) و پەرەپێدانی موستەعمەرات بگرنە بەر. چەمبەرلەین باوەڕی وابوو کە بەریتانیا پێویستی بە بازاڕی پارێزراو هەیە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتدا بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگەی ڕکابەریی ئەڵمانیا و ئەمریکا بگرێت.

لە ئەڵمانیا: ئەوان بە ڕاشکاوی بە «لیبڕاڵە نەتەوەییەکان» (Nationalliberale Partei) ناودەبران و هاوپەیمانی سەرەکیی بیسمارک بوون لە یەکخستنی ئەڵمانیا و دواتر پشتیوانیی سیاسەتە جیهانییەکان (Weltpolitik) و فراوانکردنی هێزی دەریایی قەیسەر. ئەم گرووپە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەبوو لە پاڵنانی ئەڵمانیا بەرەو ململانێی ئیستعماری، بەتایبەتی لە ڕێگەی پڕۆژەی هێڵی ئاسنی بەغدا (Baghdad Railway) کە ئامانجی بەستنەوەی بەرلین بوو بە بەغدا و کەنداوی فارسەوە، هەنگاوێک کە بەریتانیای زۆر نیگەران کردبوو.

لە بەرامبەر ئەم ڕەوتەدا، «لیبڕاڵە کلاسیکەکان» (Classical Liberals) قرار هەبوون؛ ئەوانەی بڕوایان بە دەوڵەتی بچووک، بازرگانیی ئازادی ڕاستەقینە و ئاشتیی نێودەوڵەتی هەبوو و دژایەتیی ئیمپریالیزمی نوێیان دەکرد. لە دیدگای ئەوانەوە، ئیمپریالیزمی نوێ جۆرێک بوو لە «خۆشگوزەرانیی کۆمپانیاکان» (Corporate Welfare)ی زەبەلاح کە تێیدا، تێچووی لەشکرکێشییەکان و بەڕێوەبردنی موستەعمەرات لە گیرفانی باجدەرانی ئاساییەوە دەدرا، لە کاتێکدا قازانجەکەی تەنها دەچووە گیرفانی گرووپگەلێکی تایبەت لە سەرمایەداران، بانکدارەکان و پیشەسازییەکانی چەک و تەقەمەنی. ئەمە هەمان ئەو چەمکەیە کە لە ئابووریی سیاسیی مۆدێرندا بە «ڕانتخوازی» (Rent-seeking) دەناسرێت؛ واتە هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی سەروەت لە ڕێگەی دەستکاریکردنی ژینگەی سیاسی و ئابوورییەوە نەک لە ڕێگەی خوڵقاندنی بەهای نوێ.

دیاردەی «ڕانتخوازی» لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دواتر بوو بە یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەو دەوڵەتانەی کە لەسەر بنەمای داهاتی نەوت دامەزران. لە جیاتی ئەوەی حکومەت پشت بە باجی هاووڵاتیان ببەستێت و لە بەرامبەردا بەرپرسیار بێت، دەوڵەتە ڕانتێرەکان (Rentier States) پشت بە داهاتی نەوت دەبەستن و ئەم داهاتە بۆ کڕینی دڵسۆزیی سیاسی و پاراستنی دەسەڵات بەکار دەهێنن. ڕەگ و ڕیشەی ئەم سیستەمە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو قۆرخکارییانەی کە کۆمپانیا نەوتییەکان لە سەردەمی ئیمپریالیزمی نوێدا بەسەر ناوچەکەدا سەپاندیان.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بەرەبەری زریاندا: نەوت و ستراتیژی

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تا پێش جەنگی جیهانیی یەکەم، تا ڕادەیەکی زۆر بەهۆی بوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لە ئیستعماری ڕاستەوخۆی ئەورووپی (بە شێوازی ئەفریقا یان هیندستان) پارێزراو بوو. گەرچی عوسمانییەکان خۆیان هێزێکی ئیمپریالیستیی نەریتی بوون و گەندەڵی و بێتوانایی لە جومگەکانی حوکمڕانییەکەیان دزەی کردبوو، بەڵام بوونی «بابی عالی» (Sublime Porte – ناوێک کە دیپلۆماسیی ئەورووپی بە دەوڵەتی عوسمانیی دەوت) وەک قەڵغانێک کاری دەکرد. «بابی عالی» ئاماژەیە بۆ دەرگای کۆشکی سەدرەعەزەم لە ئیستانبوڵ کە ناوەندی بڕیاردانی ئیمپراتۆریەت بوو. بۆ کوردەکان، پەیوەندی لەگەڵ بابی عالی مێژووییەکی ئاڵۆزی هەبوو؛ میرنشینە کوردییەکان بۆ ماوەیەکی زۆر جۆرێک لە ئۆتۆنۆمییان هەبوو، بەڵام لە سەدەی نۆزدەهەمدا بەهۆی سیاسەتی ناوەندگەرایی (Centralization) و چاکسازییەکانی تەنزیمات، ئەم میرنشینانە ڕووخان و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی بابی عالی سەپێنرا.

لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو ناوچانەی کە لە پەراوێزی کۆنتڕۆڵی عوسمانی بوون یان لێی جیابووبوونەوە، زووتر تامی ئیمپریالیزمی نوێیان چێژت. میسر و ئێران دوو نموونەی دیاری ئەم دۆخە بوون. میسر عمەلیەن ببووە ژێردەستەی (تحت الحماية) بەریتانیا تاوەکو ئاسایشی کەناڵی سوێس وەک «خوێنبەری ژیانی ئیمپراتۆریەت» مسۆگەر بکرێت. ئێرانیش کە لەژێر حوکمڕانیی لاوازی قاجارەکاندا هەوڵی دەدا سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت، بووە قوربانیی ڕکابەرییە جیۆپۆلیتیکییەکان.

لە ساڵی ١٩٠٧، بەریتانیا و ڕووسیا لە چوارچێوەی «تەفاهومی سێقۆڵی»دا، ئێرانیان بەبێ ئاگاداریی حکومەتی ئەم وڵاتە دابەش کرد بەسەر سێ ناوچەدا: ناوچەی نفوزی ڕووسیا لە باکوور (کە ناوچە کوردییەکانیشی دەگرتەوە)، ناوچەی نفوزی بەریتانیا لە باشوور (کە کێڵگە نەوتییەکانی تێدا بوو) و یەک ناوچەی بێلایەن لە ناوەڕاستدا. دیپلۆماتکارانی وەک ئەیر کرۆ (Eyre Crowe) لە وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا، ئەم دابەشکارییەیان بە ئەدەبیاتێکی خێرخوازانە پاساو دەهێنایەوە و بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە ئەم کارە بۆ «باشترکردنی نەزم و حوکمڕانیی باش» لە ئێران پێویستە، بەڵام ئامانجی ڕاستەقینە، ڕێگریکردن بوو لە نفوزی ڕووسیا بەرەو کەنداوی فارس و هیندستان.

دەرکەوتنی نەوت و گۆڕانی پارادایمی ستراتیژی

وەرچەرخانی ڕاستەقینە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە دۆزینەوەی نەوت و گۆڕینی سەرچاوەی وزەی هێزی دەریایی بەریتانیا تۆمار کرا. گەڕان بەدوای نەوت لە ئێران لە ساڵی ١٩٠١ بە ئیمتیازی ویلیام نۆکس دارسی (William Knox D’Arcy) دەستی پێکردبوو. دارسی، کە ملیۆنێرێکی ئوسترالی بوو، ئیمتیازێکی ٦٠ ساڵەی لە موزەفەرەدین شا وەرگرت بۆ گەڕان بەدوای نەوتدا لە هەموو ئێران جگە لە پێنچ پارێزگای باکوور. لە ساڵی ١٩٠٨، ساڵێک دوای دابەشکردنی ئێران، بەریتانیا دەستی گەیشت بە یەکێک لە گەورەترین کێڵگە نەوتییەکانی جیهان لە مەسجد سولەیمان.

حکومەتی بەریتانیا دەستبەجێ هاتە سەر هێڵ و یارمەتیی دامەزراندنی «کۆمپانیای نەوتی ئینگلیز و ئێران»ی (Anglo-Persian Oil Company – APOC) دا. ئاسایشی ئەم ئۆپەراسیۆنە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەلایەن سوپای بەریتانیاوە دابین دەکرا. یەکەیەک لە «ڕم-وەشێنانی بەنگال» (Bengal Lancers) لە هیندستانەوە ڕەوانەی خوزستان کران تاوەکو لەژێر فەرماندەیی لیوا ئارنۆڵد ویڵسۆن (Arnold Wilson)، تاوەرەکانی هەڵکەندن لە بەرامبەر هۆزە ناوخۆییەکانی عەرەب، کورد و لوڕ بپارێزن. ئارنۆڵد ویڵسۆن، کە دواتر بوو بە بەرپرسی باڵای ئیدارەی بەریتانیا لە عێراق، ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە جێگیرکردنی دەسەڵاتی بەریتانیا و سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکان. ئەم ئامادەبوونە سەربازییە، سروشتی ئیستعماری و سەربازیی پڕۆژەی نەوتی هەر لە سەرەتاوە ئاشکرا کرد.

لە ساڵی ١٩١١، وینستۆن چەرچڵ (Winston Churchill) وەک لۆردی یەکەمی دەریاوانی (First Lord of the Admiralty) دەستنیشان کرا. ئەو بە دووربینییەکی ستراتیژییەوە، درکی بەوە کرد کە خێرایی و مەودای کەشتییە جەنگییەکانی داهاتوو پەیوەستە بە سووتەمەنیی شل و بەرنامەی گۆڕینی هێزی دەریایی شاهانەی لە خەڵووزەوە بۆ نەوت خێراتر کرد. بەرپرسانی APOC هۆشدارییان دایە چەرچڵ کە بەبێ پشتیوانیی حکومەت، دەبەنگە نەوتییەکانی دیکەی وەک «ڕۆیاڵ داچ شێڵ» (Royal Dutch Shell) یان «ستاندارد ئۆیڵ» (Standard Oil) ڕەنگە ئەم سەرچاوە ژیانییە ب قوت بدەن. لە ئەنجامدا، لە ساڵی ١٩١٤ و تەنها چەند ڕۆژێک پێش دەستپێکردنی جەنگ، چەرچڵ پەرلەمانی ڕازی کرد تا ٥١٪ی پشکەکانی کۆمپانیای نەوتی ئینگلیز و ئێران بکڕێت. بەمەش، حکومەتی بەریتانیا نەک تەنها چاودێر، بەڵکو بوو بە خاوەنی سەرەکی و گەورەترین کڕیاری نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، واتە ئێران، و ئاسایشی بیرە نەوتییەکانی ئێران بوو بە ئەولەویەتێکی ئاسایشی نیشتمانی. ئەم بڕیارە بناغەی دەستێوەردانە سیاسی و سەربازییەکانی بەریتانیای لە سەدەی بیستەمدا لە ناوچەکەدا داڕشت.

جەنگی جیهانیی یەکەم و دیپلۆماسیی فریودان

بە دەستپێکردنی جەنگی جیهانیی یەکەم و پەیوەستبوونی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە هێزەکانی ناوەند (ئەڵمانیا و نەمسا) لە تشرینی دووەمی ١٩١٤، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو بە گۆڕەپانی جەنگێکی گەورە و خوێناوی. بەریتانیا بە ستراتیژیی فرە-لایە و هەندێک جار دژبەیەک هاتە مەیدانەوە. لە لایەکەوە، هێزێکی گەورەی لە هیندستانەوە بۆ داگیرکردنی بەسرە و پاراستنی دامەزراوە نەوتییەکان (کە بۆ بەریتانیا گرنگیی ژیانییان هەبوو) ڕەوانە کرد. ئەم هێزە دواتر پێشڕەویی کرد بەرەو باکوور لە دۆڵی نێوانەچۆمان (Mesopotamia). لە لایەکی دیکەوە، هەوڵدان بۆ کردنەوەی بەرەیەکی نوێ لە گالیپۆلی (Gallipoli) بە کارەساتێکی خوێناوی و زیانی ٤٠٠,٠٠٠ کەسی شکستێکی هێنا. شکستی گالیپۆلی کاریگەریی دەروونیی گەورەی لەسەر بەریتانیا هەبوو و وای کرد زیاتر پشت بە هێزە ناوخۆییەکان (وەک عەرەبەکان) ببەستێت بۆ لێدان لە عوسمانی لە ناوەوە.

لە گۆڕەپانی دیپلۆماتیدا، بەریتانیا کۆمەڵێک ڕێککەوتنی ئەندازیاری کرد کە بە «بەڵێنە سێقۆڵییەکان» ناسران و تۆمی بێمتمانەیی و ململانێکانی داهاتوویان چاند:

١. نامەگۆڕینەوەی حسێن-مەکماهۆن (١٩١٥-١٩١٦): سێر هێنری مەکماهۆن، کۆمیسیاری باڵای بەریتانیا لە میسر، لە نامەگەلێکدا بۆ شەریف حسێن، فەرمانڕەوای مەککە، بەڵێنی دا کە لە بەرامبەر ڕاپەڕینی عەرەبەکان دژی عوسمانی، بەریتانیا پشتیوانی لە سەربەخۆیی شانشینێکی عەرەبیی گەورە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات. سنووری ئەم شانشینە ئەو ناوچانەی دەگرتەوە کە دواتر سووریا، عێراق و فەڵەستینیان پێکهێنا. عەرەبەکان بەو هیوایە بوون کە دوای جەنگ دەوڵەتێکی یەکگرتوویان هەبێت.

٢. ڕێککەوتننامەی سایکس-پیکۆ (ئایاری ١٩١٦): هاوکات لەگەڵ بەڵێن بە عەرەبەکان، دیپلۆماتکارانی بەریتانی (مارک سایکس) و فەرەنسی (فرانسوا ژۆرج-پیکۆ) بە شێوەیەکی نهێنی ڕێککەوتن کە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە نێوان خۆیاندا دابەش بکەن. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە، فەرەنسا کۆنتڕۆڵی ناوچەی شین (سووریا و لوبنان و کیلیکیا) و ناوچەی موسڵ)ی دەگرتە دەست و بەریتانیا بەسەر ناوچەی سوور (بەغدا و بەسرە) و بەندەرەکانی حەیفا و عەککا زاڵ دەبوو. هەروەها ناوچەی فەڵەستین (ناوچەی قاوەیی) دەخرایە ژێر ئیدارەی نێودەوڵەتی. ئەم ڕێککەوتنە بەتەواوی دژی بەڵێنەکانی مەکماهۆن بوو و بێ ئاگاداریی عەرەبەکان واژۆ کرا. کوردستانیش لەم نەخشەیەدا بەسەر ناوچەکانی نفوزی ڕووسیا، فەرەنسا و بەریتانیادا دابەش دەکرا.

٣. ڕاگەیەندراوی بالفۆر (تشرینی دووەمی ١٩١٧): ئارسەر بالفۆر، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا، لە نامەیەکدا بۆ لۆرد ڕۆچڵد، ڕابەری کۆمەڵگەی جوولەکەکانی بەریتانیا، ڕایگەیاند کە حکومەتی بەریتانیا پشتیوانی لە دامەزراندنی «کانوونێکی نیشتمانی بۆ جوولەکەکان» (National Home) لە فەڵەستین دەکات. ئەم بەڵێنە ڕاستەوخۆ دژی ئەو بەڵێنانە بوو کە بە عەرەبەکان درابوو و هەروەها دژی ڕۆحی ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ بوو، چونکە فەڵەستینی بەتەواوی دەخستە ژێر کاریگەریی بەریتانیاوە.

ئەم ڕێککەوتنانە لە بسترێکی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی سەختدا شێوەیان گرت. لە نێوانەچۆمان، سوپای بەریتانیا دوای پێشڕەوییە سەرەتاییەکان، لە کوت-ولعەمارە (Kut-el-Amara) گەمارۆ درا. دوای ١٤٧ ڕۆژ گەمارۆ و برسێتی، ژەنەڕاڵ تاونسەند (Townshend) لە نیسانی ١٩١٦ خۆی بەدەستەوە دا و ١٠,٠٠٠ سەرباز (کە زۆربەیان هیندی بوون) بە دیلی کەوتنە دەست عوسمانییەکان؛ شکستێکی ئابڕووبەرانە بۆ ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا. شکستی کوت یەکێک بوو لە گەورەترین شکستەکانی سوپای بەریتانیا لە مێژوودا. لەگەڵ ئەوەشدا، بەریتانیا بە نوێکردنەوەی هێز و بە یارمەتیی «شۆڕشی عەرەبەکان» بە ڕابەرایەتیی فەیسەڵ (کوڕی شەریف حسێن) و ڕاوێژکارانی وەک تی. ئی. لۆرێنس (لۆرێنسی عەرەب)، توانی بەغدا لە ئازاری ١٩١٧ و قودس لە کانوونی یەکەمی ١٩١٧ داگیر بکات و عوسمانییەکان تا کاتی ئاگربەستی مودرۆس (Mudros) لە تشرینی یەکەمی ١٩١٨ پاشەکشە پێ بکات. ئاگربەستی مودرۆس کۆتایی بە شەڕ هێنا، بەڵام سەرەتایەک بوو بۆ ململانێیەکی درێژخایەن لەسەر دابەشکردنی خاک.

ئاشتیی پاریس و خیانەت لە بەڵێنەکان

کۆتایی جەنگ، سەرەتای سەردەمێکی نوێ بوو لە ئیستعمار لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. کۆنفرانسى ئاشتیی پاریس (١٩١٩) و ڕێککەوتنەکانی دواتر (وەک کۆنفرانسی سان ڕیمۆ لە ١٩٢٠)، بەڵێنەکانی سەربەخۆییان پشتگوێ خست. سیستەمی «ئینتیداب» (Mandate) کە لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە داهێنرا، عمەلیەن بەرگێکی یاسایی بوو بۆ ئیستعماری بەریتانیا و فەرەنسا. بەپێی ماددەی ٢٢ی پەیماننامەی کۆمەڵەی گەلان، ئەو گەلانەی کە «هێشتا توانای بەڕێوەبردنی خۆیان نییە»، دەخرێنە ژێر چاودێریی هێزە پێشکەوتووەکان. ئەمەش بە شێوەیەکی فەرمی دەرگای بۆ دابەشکردنی ناوچەکە کردەوە.

لە سووریا، فەیسەڵ کە بە پشت بەستن بە بەڵێنەکانی بەریتانیا حکومەتێکی عەرەبیی لە دیمەشق پێکهێنابوو، ڕووبەڕووی واقیعی تاڵی سیاسەتی هێز بوویەوە. فەرەنسا کە سووریای بە پشکی خۆی دەزانی (بەپێی سایکس-پیکۆ)، بە هێزێکەوە بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ گۆرۆ (Henri Gouraud) بۆ دیمەشق لەشکرکێشیی کرد. لە شەڕی مەیسەلونی (Maysalun Pass) لە تەممووزی ١٩٢٠، سوپای بچووکی سووریا بە فەرماندەیی وەزیری بەرگریی ئازا، یوسف العظمە (Yusuf al-Azmeh)، لە بەرامبەر ماشێنی جەنگیی فەرەنسادا تێکشکێندرا. یوسف العظمە شەهید بوو و سوپای سووریا تێکشکا. چوونەژوورەوەی سەرکەوتووانەی گۆرۆ بۆ دیمەشق و جووڵەی سیمبۆلیکی ئەو لەسەر مەزاری سەلاحەدینی ئەیوبی (کە دەڵێن پێی وتووە: “سەلاحەدین، ئێمە گەڕاینەوە”)، پەیامێکی ڕوونی هەبوو: سەردەمی جەنگە خاچھەڵگرەکان گەڕاوەتەوە و هەژموونی ڕۆژئاوا سەپێنراوە.

بەریتانیا بۆ هێورکردنەوەی هاوپەیمانە هاشمییەکانی و قەرەبووکردنەوەیان، چارەسەرێکی پینەوپەڕۆی (Patchwork) خستەڕوو: فەیسەڵ کە لە سووریا دەرکرابوو، وەک پاشای عێراق (لەژێر ئینتیدابی بەریتانیا) دانرا دوای ئەوەی لە ڕاپرسییەکی ساختەدا دەنگی بۆ کۆکرایەوە. براکەی عەبدوڵڵا، بوو بە فەرمانڕەوای ناوچەیەکی نوێ و دەستکرد بە ناوی «ئەودیوی ئوردن» (Transjordan) کە لە بەشێکی باشووری شام دروستکرا. بەڵام لە پشت پەردەی هەموو ئەم گۆڕانکارییە سیاسییانەوە، فاکتەری سەرەکیی دیاریکەری سنوور و چارەنووسەکان، شتێک نەبوو جگە لە «نەوت» و دابینکردنی ڕێڕەوی بۆرییە نەوتییەکان بەرەو دەریای ناوەڕاست.

بەشی دووەم: سنووری موسڵ؛ توێکاریی ململانێیەکی نەوتی

ئەگەر بمانەوێت هەموو ئاڵۆزییەکانی ستراتیژیی ڕۆژئاوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە خاڵێکی چەقەییدا کورت بکەینەوە، ئەو خاڵە بێگومان «ویلایەتی موسڵ»ە. چارەنووسی ئەم ناوچەیە لە کۆتایی جەنگەوە تا یەکلاییکردنەوەی کۆتایی لە ساڵی ١٩٢٦دا، پوختەیەکە لە دیپلۆماسیی نەوتی، خیانەتە سیاسییەکان و ئەندازیاریی سنوورەکان. ویلایەتی موسڵ ناوچەیەکی شاخاوی و ستراتیژی بوو لە باکووری نێوانەچۆمان (Mesopotamia) کە دانیشتووانێکی هەمەچەشنی کورد، عەرەب، تورکمان، ئاشووری (مەسیحییە ئارامی-زمانەکان) و ئەرمەنی لەخۆ دەگرت. کوردەکان زۆرینەی دانیشتووانی ویلایەتەکەیان پێکھێنابوو، بەتایبەتی لە سلێمانی و هەولێر و دهۆک، لەکاتێکدا شارۆچکەکان تێکەڵەیەک بوون لە پێکهاتە جیاوازەکان. لە ڕووی مێژوویی و ئیدارییەوە بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بەڵام گرنگییەکەی لە جوگرافیا زیاتر بوو: نیشانە جیۆلۆجییەکان ئاماژەیان بە بوونی یەدەگی زەبەلاحی نەوت دەکرد لە کەرکووک.

کارەکتەرەکانی نەوت و دیپلۆماسیی نهێنی

تەنانەت پێش جەنگیش، بۆنی نەوتی موسڵ لووتی هێزەکانی پڕ کردبوو. دەریاوانی ئەمریکی کۆڵبی چێستەر (Colby Chester) کە لە ساڵی ١٨٩٩ بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان چوبووە ناوچەکە، بە بینینی پوتەنشێڵی ئابووری، بوو بە دەڵاڵێکی ئیمتیاز و پڕۆژەیەکی تەماحکارانەی بۆ هێڵی ئاسن و نەوت خستەڕوو کە بە «ئیمتیازی چێستەر» (Chester Concession) ناسرا. ئەم پڕۆژەیە بەو هیوایە بوو کە ئەمریکا بێنێتە ناو کایەکەوە، بەڵام سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بە زیرەکییەوە، زەوییە نەوتییەکانی موسڵی گواستەوە بۆ «خەزێنەی تایبەت» (Privy Purse) تاوەکو لە واگذارکردنیان وەک موڵکی دەوڵەت ڕێگری بکات. ئەمەش وای کرد کە هەر مامەڵەیەک بەو زەوییانەوە پێویستی بە ڕەزامەندیی شەخسیی سوڵتان هەبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵی ١٩١٢، کۆنسێرشیۆمێک لە بەرژەوەندییە بەریتانییەکان (لە ڕێگەی بانکی نیشتمانیی تورکیا) و ئەڵمانی (دۆیچە بانک) بە نێوەندگیریی دەڵاڵی ئەرمەنی، کاڵوست گوڵبەنکیان (Calouste Gulbenkian)، کۆمپانیای نەوتی تورکیایان (Turkish Petroleum Company – TPC) دامەزراند تاوەکو قۆرخکاریی نەوتی موسڵ بەدەست بهێنن. گوڵبەنکیان، کە بە «بەڕێز پێنج لە سەد» (Mr. Five Percent) ناسرا، ڕۆڵێکی ئەفسانەیی گێڕا لە کۆکردنەوەی بەرژەوەندییە دژبەیەکەکانی ئەورووپا و پاراستنی پشکی خۆی.

لە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ (١٩١٦)دا، موسڵ بۆ ناوچەی نفوزی فەرەنسا تەرخان کرابوو تاوەکو وەک ناوچەیەکی حائیل (Buffer Zone) لە نێوان بەریتانیا و ڕووسیادا کار بکات. بەڵام دوای جەنگ و شۆڕشی بەلشەڤیکی لە ڕووسیا (کە ڕووسیای لە هاوکێشەکە دەرکرد)، بەریتانیا کە ئێستا لە گرنگیی ژیانیی نەوت ئاگادارتر بوو و هێزەکانیشی عمەلیەن موسڵیان داگیر کردبوو (دوای ئاگربەستی مودرۆس بە شێوەیەکی مشتومڕاوی)، خواهانى بازنگەرى شد. لە کانوونی یەکەمی ١٩١٨، لە دیدارێکدا لە لەندەن، سەرۆک وەزیرانی فەرەنسا ژۆرج کلیمەنسۆ (Georges Clemenceau) لە ڕێککەوتنێکی زارەکیدا لەگەڵ لۆید ژۆرج، دەستبەرداری داواکاریی فەرەنسا بوو لەسەر موسڵ.

بۆچی فەرەنسا ئیمتیازێکی ئاوا گەورەی دا؟ مێژوونووسان هۆکاری جیاوازیان هێناوەتەوە، لەوانە پێویستیی فەرەنسا بە پشتیوانیی بەریتانیا بەرامبەر ئەڵمانیا لە ئەورووپا و وەرگرتنی بەشی خۆی لە غەرامە جەنگییەکان. بەڵام ڕۆڵی کارەکتەرەکانی سێبەر نابێت پشتگوێ بخرێت. سێر بازیل زاهارۆف (Basil Zaharoff)، دەڵاڵی چەکی ئەفسانەیی و «بازرگانی مەرگ»، کە پەیوەندیی قووڵی لەگەڵ پیشەسازییە نەوتییەکان و حکومەتی بەریتانیا هەبوو، لە قەناعەت پێکردنی نوخبەی فەرەنسیدا ڕۆڵی هەبوو. ئامانجی کۆتایی ئەوە بوو کە کۆمپانیای نەوتی ئینگلیز و ئێران (BPی داهاتوو) و ڕۆیاڵ داچ شێڵ (لەژێر بەڕێوەبەرایەتیی سێر هێنری دیتەردینگ)، کۆنتڕۆڵی تەواوی سەرچاوەکان بگرنە دەست.

لە کۆنفرانسی سان ڕیمۆ (١٩٢٠)، ئەم ڕێککەوتنە بەفەرمی کرا: فەرەنسا لە بەرامبەر وەرگرتنی ٢٥٪ی پشکەکانی کۆمپانیای نەوتی تورکیا (کە لە پشکی ئەڵمانیا دەستی بەسەردا گیرابوو)، لکاندنی موسڵی بە ئینتیدابی بەریتانیا بەسەر عێراقەوە پەسەند کرد. ئەمەش خاڵی وەرچەرخان بوو کە چارەنووسی کوردی باشووری بە عێراقەوە گرێدا.

خشتەی ٢: پێکهاتەی خاوەن پشکەکانی کۆمپانیای نەوتی تورکیا (TPC) دوای ڕێککەوتنی سان ڕیمۆ (١٩٢٠)

جەنگی یۆنان و تورکیا: جەنگی بەوەکالەتی نەوت

چیرۆکی موسڵ گرێدرا بە جەنگی سەربەخۆیی تورکیاوە. دوای سەپاندنی پەیماننامەی سیڤەر (Sèvres) لە ١٩٢٠ کە عوسمانیی دابەش دەکرد و مافی ئۆتۆنۆمی بۆ کورد و دەوڵەتی بۆ ئەرمەن تێدا بوو ، ناسیۆنالیستە تورکەکان بە ڕابەرایەتیی مستەفا کەمال (ئەتاتورک) ڕاپەڕین. لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ، یۆنان بە پشتیوانیی بەریتانیا و بە هاند و دابینکردنی دارایی بازیل زاهارۆف، دەستی بە هێرشی بەرفراوان کرد. زاهارۆف تەنانەت بەشێک لە سەروەتی شەخسیی خۆی بۆ پشتیوانی لە سوپای یۆنان لە ئیزمیر تەرخان کرد، بەو هیوایەی کە ڕووخانی تورکیا، پێگەی بەریتانیا لە موسڵ و ناوچەکە جێگیر بکات.

لە لایەکی دیکەوە، بەرژەوەندییە نەوتییەکانی ئەمریکا (ستاندارد ئۆیڵ) کە لە قۆرخکاریی بەریتانیا و فەرەنسا تووڕە بوون و پێداگیرییان لەسەر «سیاسەتی دەرگای کراوە» (Open Door Policy) دەکرد، دەستیان کرد بە پشتیوانیی ژێربەژێر لە ناسیۆنالیستە تورکەکان. سیاسەتی دەرگای کراوە داوای یەکسانیی دەرفەتی بازرگانیی دەکرد بۆ هەموو وڵاتان، کە ئەمەش هەڕەشە بوو بۆ سەر قۆرخکاریی TPC. شیکەرەوانی ئەو سەردەمە، جەنگی خوێناویی یۆنان و تورکیا (١٩١٩-١٩٢٢)یان نەک تەنها وەک جەنگێکی نەتەوەیی، بەڵکو وەک جەنگێکی بەوەکالەت لە نێوان دەبەنگە نەوتییەکان دەبینی: «یۆنان بە فەرمانی شێڵ دەجەنگا و تورکیا بە پشتیوانیی ستاندارد ئۆیڵ».

سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەی هێزەکانی کەمالیست بەسەر یۆنانییەکان و دەرکردنیان لە ئەنادۆڵ، هاوکێشەکانی گۆڕی. پەیماننامەی لۆزان (١٩٢٣) جێگەی پەیماننامەی سیڤەری گرتەوە و تورکیای مۆدێرنی بەفەرمی ناسی. لە پەیماننامەی لۆزاندا، هیچ ئاماژەیەک بە کوردستان یان مافی کورد نەکرایەوە، بە پێچەوانەی سیڤەر. بەڵام کێشەی کوردستان و موسڵ بە هەڵپەسێردراوی مایەوە. تورکیا بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە موسڵ لە ڕووی نەتەوەیی (کورد و تورکمان) و مێژووییەوە بەشێکە لە «میساقی میللی» (Misak-ı Millî – پەیمانی نیشتمانی)ی خۆپێناسەکراوی تورکیا. نوێنەرانی تورکیا لە لۆزان، وەک عیسمەت ئینۆنو، جەختیان دەکردەوە کە کورد و تورک یەک نەتەوەن و موسڵ بەشێکی دانەبڕاوە لە ئەنادۆڵ. بەریتانیا اما ئامادە نەبوو دەستبەرداری ئەو نەوتە بێت کە هێزی دەریاییەکەی پێوەی پەیوەست بوو و دەیویست موسڵ بکاتە بەشێک لە عێراق بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی.

یەکلاییکردنەوەی کۆتایی: ڕێککەوتنی هێڵی سوور و قوربانییە بێدەنگەکان

لە کۆتاییدا، تێکەڵەیەک لە گوشاری دیپلۆماتیک، هەڕەشەی سەربازی و سازشە نەوتییەکان کێشەکەی چارەسەر کرد. کێشەی موسڵ ڕەوانەی کۆمەڵەی گەلان (League of Nations) کرا. کۆمەڵەی گەلان لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی نارد بۆ ناوچەکە، کە دواجار لە ساڵی ١٩٢٥ بڕیاری دا موسڵ بە عێراقەوە بلکێنرێت، بە مەرجی پاراستنی مافی کوردەکان و مانەوەی ئینتیدابی بەریتانیا بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ. تورکیا سەرەتا ڕەتی کردەوە، بەڵام بەهۆی یاخیبوونی شێخ سەعیدی پیران (١٩٢٥) و لاوازیی ناوخۆیی، ناچار بوو سازش بکات.

لە هەمان کاتدا، بۆ ڕازیکردنی ئەمریکا، بەریتانیا کۆمپانیا ئەمریکییەکانی هێنایە ناو کۆنسێرشیۆمە نەوتییەکە (لەژێر ناوی “Near East Development Corporation”). ئەم توافقە کە بە «ڕێککەوتنی هێڵی سوور» (Red Line Agreement) لە ساڵی ١٩٢٨ ناسرا، پێکهاتەی قۆرخکاریی دەرهێنانی نەوتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دەیەکانی داهاتوو دیاری کرد. ناوی ڕێککەوتنەکە لەو هێڵە سوورەوە هاتبوو کە گوڵبەنکیان بە قەڵەمێکی سوور لەسەر نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کێشابووی، کە سنووری ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیی ساڵی ١٩١٤ی دیاری دەکرد و شەریکەکانی پابەند دەکرد کە لە ناو ئەو هێڵەدا (کە هەموو نیمچەدوورگەی عەرەبی و عێراق و سووریای دەگرتەوە) تەنها لە ڕێگەی TPC (کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ IPC – Iraq Petroleum Company) کار بکەن.

کۆمەڵەی گەلان لە ساڵی ١٩٢٥ دەنگی دا بە لکاندنی موسڵ بە عێراقەوە و تورکیا لە ساڵی ١٩٢٦ لە پەیماننامەی ئەنقەرەدا، لە بەرامبەر وەرگرتنی پشکێکی بچووک (١٠٪) لە داهاتە نەوتییەکان بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ (کە زۆر جار خەرج نەکرا یان بە ٥٠٠ هەزار پاوەند ئاڵوگۆڕ کرا) ئەم سنوورەی پەسەند کرد.

بەڵام قوربانییانی ڕاستەقینەی ئەم یارییە گەورەیە، دانیشتووانی ڕەسەنی ناوچەکە بوون. بەرپرسانی بەریتانی کە سنوورەکانیان دەکێشا، دانیان بەوەدا نا کە دابەشکردنی زەوییەکان بووەتە هۆی لەناوبردنی کۆمەڵگە دێرینەکان. خاکی کوردستان بەتەواوی پارچەپارچە کرا. کوردانی باکوور کەوتنە ژێر سیاسەتی ئاسیمیلاسیۆنی توندی کەمالیستی، و کوردانی باشوور بوونە بەشێک لە دەوڵەتێکی عەرەبی. دۆڵەکانی تیاری (Tiari) و تخوما (Tkhuma) کە نشینگەی ئاشوورییە مەسیحییەکان بوو، سڕانەوە و دانیشتووانەکەی ئاوارە بوون. ئارنۆڵد ویڵسۆن، کە خۆی ساڵانێک کارگێڕی ئیستعمار بوو، دواتر بە تاڵییەوە نووسی کە لە یادداشتە فەرمییەکانی بەریتانیادا، «ئاسایشی کێڵگە نەوتییەکان» تەنها نیگەرانی بوو و «خەڵک و بەرژەوەندییەکانیان بەتەواوی پشتگوێ خران».

دەرەنجام: میراتی مانەوەی دیزاینێکی ناتەواو

پێداچوونەوە بە ڕووداوەکانی ساڵانی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دەریدەخات کە دروستبوونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مۆدێرن نە دەرئەنجامی پەرەسەندنێکی سروشتیی سیاسی، بەڵکو بەرهەمی کۆمەڵێک بڕیاری ستراتیژیک، ئابووری و ئیمپریالیستی بوو کە لە پایتەختە ئەورووپییەکاندا دران.

چوار تایبەتمەندیی سەرەکیی ئەم ستراتیژییانە بریتی بوون لە:

١. دەستکاریی سیاسی: بەکارهێنانی ئامرازیی ناسیۆنالیزمی عەرەبی، زایۆنیزم و تەماعە تاکەکەسییەکان بۆ لاوازکردنی عوسمانی و دواتر کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەکە. نموونەی ئەمە دانانی پاشا هاشمییەکان (فەیسەڵ و عەبدوڵڵا) لە عێراق و ئوردن بوو، کە خەڵکی ناوچەکە نەبوون بەڵکو هاوپەیمانی بەریتانیا بوون.

٢. ئەولەویەتی نەوت: گواستنەوە لە سەردەمی خەڵووزەوە بۆ سەردەمی نەوت، سیاسەتی دەرەوەی بەریتانیا و دواتر ئەمریکای گۆڕی. سنوورەکانی عێراق (بەتایبەتی لکاندنی موسڵ) ڕاستەوخۆ لەسەر بنەمای نەخشە جیۆلۆجییە نەوتییەکان کێشران، نەک پەیوەندییە نەتەوەیی یان جوگرافییە سروشتییەکان. ئەگەر نەوت نەبوایە، ئەگەری زۆر بوو موسڵ بدرایەتەوە بە تورکیا یان قەوارەیەکی کوردی سەربەخۆ دروست ببوایە.

٣. ڕانتخوازیی دامەزراوەیی: تێکەڵکردنی بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت و کۆمپانیا تایبەتەکان (وەک APOC و TPC) مۆدێلێک لە «سەرمایەداریی دەوڵەتی» و ئابووریی ڕانتی (Rentier Economy) لە ناوچەکەدا دروست کرد. ئەم سیستەمە بووە هۆی ئەوەی کە دەوڵەتەکان لەبری پەرەپێدانی ئابووریی بەرهەمهێنەر، تەنها پشت بە داهاتی نەوت ببەستن، کە ئەمەش دیکتاتۆریەت و گەندەڵی لێ کەوتەوە.

٤. سنوورە دەستکردەکان: دابەشکارییە سەپێنراوەکان، وەک جیاکردنەوەی سووریا و لوبنان لەلایەن فەرەنسا یان دروستکردنی ئوردن لەلایەن بەریتانیاوە، تۆمی گرژییە نەتەوەیی و مەزهەبییەکانی چاند کە لە ماوەی سەدەی بیستەم و بیست و یەکەمدا چەندین جار تەقیونەتەوە. دابەشبوونی زمان و کولتووری کوردی (بۆ نموونە جیاوازییەکانی سۆرانی و کرمانجی لە ژێر سایەی دەوڵەتە جیاوازەکاندا) یەکێکە لە دەرەنجامە ڕاستەوخۆکانی ئەم سنوورانە.

شایەد بانگەشەی ئەوەی کە هەموو نەهامەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵانی ١٩١٩ تا ١٩٢٣ نووسراون، زیادەڕۆیی بێت، بەڵام بێگومان «ڕەشنووسی زبر» (Rough Draft)ی مێژووی هاوچەرخی ئەم ناوچەیە، بە مەرەکەبی نەوت و لەسەر کاغەزەکانی کۆنفرانسەکانی ئاشتیی پاریس، سان ڕیمۆ و لۆزان نووسرایەوە. ئەم میراتە، هێشتاش سێبەری قورسی خۆی بەسەر سیاسەت، ئابووری و ئاسایشی ناوچەکەوە پاراستووە. بەتایبەتی کێشەی کورد، کە وەک گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت مایەوە، ڕاستەوخۆ دەرئەنجامی ئەم ڕێککەوتننامانەیە. پەیماننامەی سایکس-پیکۆ و لۆزان بوونە هێمایەک بۆ ستەمی مێژوویی لە هزری تاک بە تاکی کورددا.

Works cited

1. Tooley-PeaceMidEast1919.pdf
2. The New Imperialism of Globalized Monopoly-Finance Capital: An Introduction, accessed January 24, 2026, https://monthlyreview.org/articles/the-new-imperialism-of-globalized-monopoly-finance-capital/
3. Imperialism – Internet History Sourcebooks Project – Fordham University, accessed January 24, 2026, https://sourcebooks.web.fordham.edu/mod/modsbook34.asp
4. Short History of the Department – History – Columbia, accessed January 24, 2026, https://history.columbia.edu/short-history/
5. DF6: Papers of Spencer Compton Cavendish, 8th Duke of Devonshire (1833-1908) – Chatsworth House, accessed January 24, 2026, https://www.chatsworth.org/media/12451/df6_rev_201812.pdf
6. Key People of the British Empire – Britannica, accessed January 24, 2026, https://www.britannica.com/summary/Key-People-of-the-British-Empire
7. History of Germany – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Germany
8. World Policy Contained (Chapter 10) – Learning Empire, accessed January 24, 2026, https://www.cambridge.org/core/books/learning-empire/world-policy-contained/3A3315B5F8420DCC2E7D286AB45198D5
9. Iran’s Oil, the Theory of Rent, and the Long Shadow of History – OpenEdition Journals, accessed January 24, 2026, https://journals.openedition.org/ried/11647
10. (PDF) Rent and Rent-seeking in Iran – ResearchGate, accessed January 24, 2026, https://www.researchgate.net/publication/305765666_Rent_and_Rent-seeking_in_Iran
11. porte – American Heritage Dictionary Entry, accessed January 24, 2026, https://ahdictionary.com/word/search.html?q=porte
12. A Nietzschean Theory of Negative Imperialism – Deep Blue Repositories – University of Michigan, accessed January 24, 2026, https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/140741/FF-Annual-Juan-Cole-Vol.1.pdf?sequence=1&isAllowed=y
13. Sir Eyre Crowe | Foreign Policy, Diplomacy, World War I – Britannica, accessed January 24, 2026, https://www.britannica.com/biography/Eyre-Crowe
14. Anglo-Persian Oil Company – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Anglo-Persian_Oil_Company
15. Ten thousand miles in Persia : or, Eight years in Iran, accessed January 24, 2026, https://archive.org/download/tenthousandmiles00sykeuoft/tenthousandmiles00sykeuoft.pdf
16. The Oil Monarch’s New Clothes: How Royal Dutch Shell lost its regal power and title – AAPG, accessed January 24, 2026, https://www.aapg.org/news-and-media/details/explorer/articleid/62621
17. Historical Atlas of Southern Asia (30 October 1918): Armistice of Mudros – Omniatlas, accessed January 24, 2026, https://omniatlas.com/maps/southern-asia/19181030/
18. Hashemites and Zionists: The Post-War Anglo-Arab Relationship and the Failure of the One State Solution – Monmouth College, accessed January 24, 2026, https://www.monmouthcollege.edu/live/files/731-mjur-i03-2013-3-wickershampdf
19. McMahon–Hussein correspondence – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/McMahon%E2%80%93Hussein_correspondence
20. Sykes-Picot Agreement Proposes Division of Conquered Ottoman Territories | CIE, accessed January 24, 2026, https://israeled.org/sykes-picot/
21. Sykes–Picot Agreement – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Sykes%E2%80%93Picot_Agreement
22. Balfour Declaration, 1917 | CIE – Center for Israel Education, accessed January 24, 2026, https://israeled.org/balfour-declaration-2/
23. India, Palestine and the Balfour Declaration – Peace with justice, security and equal rights for Israelis and Palestinians, accessed January 24, 2026, https://britainpalestineproject.org/india-palestine/
24. Kut – History Net, accessed January 24, 2026, https://www.historynet.com/kut/
25. Turkish War of Independence – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Turkish_War_of_Independence
26. Battle of Maysalun – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Maysalun
27. Empire, Oil, and the Reshaping of the Middle East After World War I – Austin College, accessed January 24, 2026, http://artemis.austincollege.edu/acad/history/htooley/PeaceMidEast1919.pdf
28. Jordan – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Jordan
29. Iraq Petroleum Company – Wikipedia, accessed January 24, 2026, https://en.wikipedia.org/wiki/Iraq_Petroleum_Company
30. GULBENKIAN, CALOUSTE – Encyclopaedia Iranica, accessed January 24, 2026, https://www.iranicaonline.org/articles/gulbenkian-calouste/
31. ATD 557-587 – Thomas Pynchon Wiki, accessed January 24, 2026, https://against-the-day.pynchonwiki.com/wiki/index.php?title=ATD_557-587
32. Great Britain and France Sign the San Remo Agreement | Research Starters – EBSCO, accessed January 24, 2026, https://www.ebsco.com/research-starters/history/great-britain-and-france-sign-san-remo-agreement
33. The 1928 Red Line Agreement – History State Gov, accessed January 24, 2026, https://history.state.gov/milestones/1921-1936/red-line
34. A Dictionary of the Dialects of Vernacular Syriac, accessed January 24, 2026, http://www.hewalname.com/ku/wp-content/uploads/2018/12/A-Dictionary-of-the-Dialects-of-Vernacular-Syriac-As-Spoken-by-the-Eastern-Syrians-of-Kurdistan.pdf

Review Essay – The British and the Making of Modern Iraq | Australian Army Research Centre (AARC), accessed January 24, 2026, https://researchcentre.army.gov.au/library/australian-army-journal-aaj/volume-2-number-2/review-essay-british-and-making-modern-iraq

• About
• Latest Posts

Dr. Pejvak Kokabian

Dr. Kokabian is an economist and entrepreneur. He received his Master and doctorate degree from The Graduate Claremont University of California in economics. He also had received PMP and post-master diploma in Advanced Management from the Schulich School of Business at the University of York, Master of Business Administration degree in technology management from Royal Roads University, Canada, and bachelor’s degree in computer engineering from Sharif University. He has been working for fourteen years as the project manager, systems analyst, and economic analyst for public and private sectors in US and Canada; consulted energy and EP (engineering, procurement) companies as well as banks (TD Bank, CIBC Bank) and government agencies to consult business and Fintec challenges. He had been with University of Arizona from 2020 as program manager until 2022. He has been university teacher for monetary economics, project management and development economics subjects.
He is the author of Cocolonialism, the book on new multi-dimensional international take-over of countries and how near colonizer and far colonizer has taken over the mind, land, institutions and monetary systems of majority of countries. In the economics, his works are focused on complementary and parallel currency systems.

https://www.amazon.com/Cocolonialism-Near-Colonizer-Far-ebook/dp/B0B41JWTF6

Latest posts by Dr. Pejvak Kokabian (see all)

• ئیمپراتۆریەت، نەوت و داڕشتنەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم - 01/29/2026
• دەنگی ئازادی - 01/23/2026
• فاجعه دفترچه مرحله اضطرار پادشاهی‌خواهان - 01/13/2026