کورد لە ساڵی ١٩٥٩ و پەرتەوازەیی و خەونی سەربەخۆیی

ڕاپۆرتی هەواڵگریی جوگرافیی CIA
محەمەدساڵح قادری

ڕوونکردنەوە: ئەم بەڵگەنامەیە ٣١ لاپەڕەیە؛ تەنیا وێنەی ڕووبەرگ و لاپەڕەی یەکەمم داناوە.
ڕاپۆرتی هەواڵگریی جوگرافی-کورد لە ساڵی ١٩٥٩
دەزگای هەواڵگریی ناوەندی (CIA)- ئۆفیسی توێژینەوە و ڕاپۆرتەکان
مارتی ١٩٦٠- کورد لە ساڵی ١٩٥٩

١. خەڵک
الف. ڕیشەی هۆزایەتی:
کورد پێکهاتەی سەرەکیی دانیشتووانی ناوچە شاخاوییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراق و باکووری ڕۆژئاوای ئێران پێکدەهێنن؛ هەروەها ڕێژەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی ناوچە بنارییەکانی باکووری سووریا و بەشێک لە باشووری ڕۆژئاوای ئەرمەنستانیش دەگرنەوە (بڕوانە نەخشەی هاوپێچ). ئەم ناوچانەی زۆرینەیان کوردنشینن، کە هەرگیز نەبوونەتە قەوارەیەکی سیاسیی فەرمی و پێناسەکردنی وردیان دژوارە، بە گشتی بە «کوردستان» واتە «خاکی کورد» ناسراون.
کورد گەلێکی کۆنن و لە تێکەڵەی ڕەگەزی سامی و قەوقازی پێک هاتوون. مێژوونووسان و جوگرافیناسانی سەرەتایی یۆنان باس لە گەلێک دەکەن کە وادیارە کورد بووبێتن و لە هەندێک حاڵەتدا وەسفیان کردوون کە لەو ناوچەیەدا ژیاون کە ئێستا پێی دەگوترێت کوردستان. نووسەرانی عەرەب لە سەدەی نۆیەمەوە دەستەواژەی «کورد»-یان بەکار هێناوە. ناوچە شاخاوییە دابڕاوەکانی ژینگەی کورد، بە ڕادەیەکی زۆر لە کاریگەریی مۆدێرنە و ڕۆژاواییبوون بەدوور ماون. هەرچەندە پێشتر بە تەواوی گەلێکی کۆچەر بوون، بەڵام زۆربەی کوردانی ئەمڕۆ زیاتر ڕوویان لە ژیانی جێگیر و کشتوکاڵ کردووە، بەتایبەت لە پەراوێزی ناوچە شاخاوییەکانیاندا. هەندێکی تر بۆ پەیداکردنی بژێوی ڕوویان لە شارەکان کردووە و ئێستا لە شارەکانی وەک بەغدا و دیمەشق گرووپی گەورەی خاوەن داهاتی زۆر کەمن. ژمارەیەکی کەمیش، کە زۆربەیان لە بنەماڵە کاریگەرەکانن، بە تەواوی ڕۆژاوایی بوون و لە ڕووی ئابووری و سیاسییەوە سەرکەوتوو بوون. لەگەڵ ئەوەشدا، زۆربەی هەرە زۆری کوردان هێشتا گەلێکی کۆچەر یان نیمچە کۆچەری کشتوکاڵین کە لە ناوچە دابڕاوەکان دەژین. ئەوان نەخوێندەوار و هەژارن و بۆ پشتیوانی و ڕێنوێنی، پشت بە سەرۆک هۆز یان خاوەن زەوییەکانیان دەبەستن، کە زۆرجار هەمان کەسن.
هیچ ئامارێکی متمانەپێکراو لەسەر ژمارەی دانیشتووانی کورد لەبەردەست نییە. مەزەندەی وڵاتانی نیشتەجێی کورد، هەموویان پشت بە نموونەی ناتەواو دەبەستن کە لەوانەیە بۆ مەبەستی سیاسی دەستکاری کرابن. مەزەندەی کۆی گشتیی کورد لە ٣ ملیۆن تا ٩ ملیۆن کەس دەگۆڕێت. لۆژیکییە ئەگەر مەزەندە بکرێت کە ژمارەیان لە نێوان ٥ بۆ ٥.٥ ملیۆن کەس بێت و بەم شێوەیە دابەش بوون:
تورکیا: ٣،٠٠٠،٠٠٠
ئێران: ١،٠٠٠،٠٠٠
عێراق: ١،٠٠٠،٠٠٠
سووریا: ١٥٠،٠٠٠
یەکێتی سۆڤیەت: ١٠٠،٠٠٠
جگە لەو ناوچانەی زۆرینەیان کوردنشینن، لە ناوەندە شارنشینەکانی وەک بەغدا، بەیرووت، دیمەشق و تاران، کۆمەڵگەی گەورەی کوردی هەن. گرووپی بچووک و دابڕاوی کوردی لادێنشینیش لە تورکیا، ئێران و ئەفغانستان دەبینرێن.
زمانی کوردی بۆ دوو گرووپی زاراوەیی دابەش دەبێت: کرمانجی، کە لە باکووری ڕۆژئاوای کوردستان قسەی پێ دەکرێت؛ و کوردی، کە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان قسەی پێ دەکرێت. سەدان زاراوەی لاوەکیی دیکە هەن کە پەیوەستن بەم دوو گرووپە سەرەکییەوە و بە ناوی ناوخۆیی خۆیان دەناسرێن.
سۆرانی، کە لەلایەن زۆربەی هۆزە گرنگەکانی عێراق و ئەو کەسانەی شارنشینی عێراق کە ئاراستەی نیشتمانپەروەرییان هەیە بەکار دێت، لە ناوچەی مەهابادی ئێراندا بەرفراوان لێی تێدەگەن. لە عێراقدا، زمانی کوردیی نووسراو ئەلفبێیەکی فارسیی دەستکاریکراو بەکار دەهێنێت، بەڵام کوردانی تورکیا و ئێران زمانی نووسراوی تایبەت بە خۆیان نییە. کوردانی یەکێتی سۆڤیەت بە ئەلفبێی سیریلی (لەگەڵ چەند هێمایەکی زیادە) پەیوەندی دەکەن. بەبێ بوونی ئەلفبێیەکی یەکگرتوو، هەندێک لە زاراوەکان هێندە لێک جیا بوونەتەوە کە تێگەیشتن لە یەکتر دژوار بووە. لە ناوچە پەراوێزەکاندا، زۆر کورد لە ڕووی زمانەوانییەوە هێندە لەلایەن دراوسێکانیانەوە توانراونەتەوە، کە شێوەزارەکەیان لە تورکی، عەرەبی یان فارسی زیاتر لە کوردیی ڕەسەن نزیک بووەتەوە.
ب. ڕێکخستن و سەرکردایەتی:
ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری کە کوردانی لادێنشین لەژێریدا دەژین، لە نەوەکانی ڕابردووەوە بۆیان ماوەتەوە. ئەندامانی بنەماڵەی فەرمانڕەوای هۆزێک نازناوی «ئاغا» یان «بەگ»-یان هەیە کە دەخرێتە پاش ناوەکەیان. جۆرێکی دیکەی سەرکردەی هۆزەکان «شێخ»-ە، کە نازناوێکە دەدرێت بە سەرکردە ئایینییەکان و پەیوەستن بە تەریقەتە سۆفیگەرییەکانەوە. شێخەکان بەهۆی ناوبانگیان لە ئەنجامدانی کاری سەیر و سەمەرە، شوێنکەوتەی دنیایییان پەیدا کردووە و لە ڕووی پراکتیکییەوە بوونەتە سەرۆک هۆز.
شێخ یان ئاغا لە بنەڕەتدا دەرەبەگێکە کە نوێنەرایەتی هۆزەکەی دەکات و وتەبێژیانە. خۆی کاری جەستەیی ناکات، بەڵام لەگەڵ حکوومەتدا دانوستان دەکات، کاروباری نێوان هۆزەکان ڕادەپەڕێنێت و کێشە ناوخۆییەکانی هۆزەکە چارەسەر دەکات. هۆزەکە لە ڕێگەی سیستەمی بەشەبژێوی (شەریکەداری) و بەخشینی ڕاستەوخۆوە پشتیوانی لە سەرکردەکەیان دەکەن. لە زۆر حاڵەتدا، هۆزەکە هیچ بەڵگەیەکی خاوەندارێتیی زەوییەکەی نییە، جگە لە مافی لەوەڕاندنی نەریتی، تەنانەت بۆ ئەو زەوییانەش کە دەوروبەری گوندە نیشتەجێبووەکانن.
هەندێک لە سەرۆک هۆزەکان بە فەرمی و بە مەبەستی پاراستنی داهاتەکەیان، دەستیان بەسەر زەوی و زارەکاندا گرتووە. ئەوانەشی کە ئەم هەنگاوەیان نەناوە یان نەیانتوانیوە بیدەن، داهاتەکەیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە، ئەمەش زۆرجار بەهۆی ئەوە بووە کە ئەندامانی هۆزەکە ڕەتیان کردووەتەوە پابەند بن بە نەریتەکانی دەرەبەگایەتیی کۆنەوە.
ج. هەڵوێستەکان:
خاسیەتی هەرە دیاری کورد ئەوەیە کە دەیانەوێت بە تەنیا وازیان لێ بهێنرێت بۆ ئەوەی کاروباری خۆیان بەڕێوە ببەن، بە زمانی خۆیان بدوێن و قوتابخانەکانی خۆیان دابمەزرێنن. ئەوان بە گشتی بەرگرییان لە هەر هەوڵێک کردووە بۆ سەپاندنی گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی و سیاسی بەسەریاندا. سەرەڕای ئەمەش، یەکگرتووییەکی بنەڕەتی لە ناوچە کوردییەکاندا کەمتر دەبینرێت. کێشەکان بە شێوەیەکی خۆجێیی چارەسەر دەکرێن و چارەسەرەکانیش تەنیا بۆ دۆخی ئەو ناوچانە دەگونجێن. گومان و دڵەڕاوکێ بەرامبەر بە دەزگا عەرەبی، تورکی و ئێرانییەکان بە ئاشکرا دەردەبڕدرێت. بۆ کورد، باجێک کە بۆ قوتابخانە و خزمەتگوزاریی پزیشکی دەدرێت و هەرگیز سەوز نابن، باشترین بەڵگەیە کە حکوومەتی ناوەندی گوێ بە ویست و داواکارییەکانی نادات.
لە زۆر کاتدا، ئەو سەرکردانەی نەیانتوانیوە ڕق و  کینەیان بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەندی کپ بکەن، چەکیان دژی حکوومەت هەڵگرتووە. هەندێک لەو ڕاپەڕینانە تەنیا دوای ماندووبوونێکی زۆر سەرکوت کراون. کورد بە شێوەیەکی کاریگەر بەکاری تفەنگ دەزانێت و لە بەرگریکردن لە نیشتمانەکەی، بە تەواوی سوود لە سروشتی شاخاوی وەردەگرێت. بەڵام ئەمڕۆ، ئەو چەکدارە بەجەرگەی کە بە ئاسانی دەست بۆ تفەنگ دەبات، ناتوانێت بەرامبەر بەو هێزانە بووەستێتەوە کە بە وردی سوود لە فڕۆکە و تۆرەکانی پەیوەندی دەبینن. ئەگەر کورد بە شێوەیەکی دروست چەکدار و ڕێبەری بکرێت، توانایەکی گەورەی لە شەڕی پارتیزانیدا هەیە، بەڵام چیتر توانای ئەوەی نییە بە یەکسانی ڕووبەڕووی سوپای ڕێکخراو ببێتەوە. زیاتر لەوەش، گوندە پەرتەوازەکانی کوردستان بە توندی یاخی بوون لە نەریتە کۆنەکان و ڕەتیان کردووەتەوە فەرمانی دەرەبەگ و زەویدارەکان جێبەجێ بکەن. تەنانەت سەرۆک هۆزەکان کە جارێک سەرچاوەی ئاژاوە بوون، ئێستا کەمتر ئەگەری ئەوە هەیە دژی حکوومەت چەک هەڵبگرن. لەژێر فشاری ڕژێمی قاسمدا، زۆربەی سەرکردەکان لە عێراق یان بە بێدەنگی و پاسیڤانە جوڵاونەتەوە یان بە جێهێشتنی وڵات خۆیان لە کێشەکە دزیوەتەوە، تەنیا بۆ ئەوەی دواتر بگەڕێنەوە و ڕۆڵێکی لاواز ببینن. ئەم جۆرە هەڵوێستانە هەمیشە و لە هەموو شوێنێک وەک یەک نین، بەڵام نیشانەی گۆڕانکاریی قووڵن لەناو کورددا. ئەم لادانە لە نەریتەکان بە خاوی دەستی پێ کردووە، چونکە گۆڕانکارییەکان هەمیشە بە دوایین قۆناغ دەگەنە ناوچە دابڕاوەکانی وەک کوردستان.
**پەیوەندییە هۆزایەتییەکان**
الف. هاوپەیمانیی هۆزەکان:
هاوپەیمانیی نێوان هۆزەکان بەردەوام دادەمەزرێت و هەڵدەوەشێتەوە. هەندێک جار ئەم هاوپەیمانییانە تەنیا بۆ مەبەستێکی کاتی و بێ ئەوەی باوەڕیان بە کاری هاوبەش هەبێت، بە ڕواڵەت دەبەسترێن. ئەگەرچی هەندێکیان لەسەر بنەمای دۆستایەتیی دێرینن، بەڵام هەندێکی تریان لە کاتی قەیراندا و بە پشتگوێخستنی ناکۆکییە کۆنەکان پێک دێن. هەڵوێستی هۆزەکان بەرامبەر بە حکوومەتەکانیان — چ هاوکاری بێت، چ خۆگونجاندن، یان دژایەتیی ئاشکرا — تەنیا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کاتییەکانی هۆزەکە یان سەرۆکەکەیانە. لە ئێستادا، هیچ حکوومەتێکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پشتیوانیی دڵسۆزانەی کوردانی نییە و ئەزموونی ڕابردووش دەیسەلمێنێت کە ململانێی شەخسی و کینە کۆنەکان، ڕێککەوتنی درێژخایەن لەنێوان هۆزەکان یان لەگەڵ حکوومەتدا بە ئەستەم دەکات.
ب. پەرتەوازەییی هۆزایەتی:
دیاریکردنی هەڵوێستی هۆزێکی کوردی بەرامبەر بە سەرۆکەکانیان، کوردانی تر، یان حکوومەت کارێکی زۆر دژوارە. لە ژیانی ڕۆژانەدا، کورد زۆر کاریگەریی نەریتەکانی لەسەرە و شارەزای چاوەڕوانییە؛ بەڵام لە کاتی قەیراندا، تاکخوازە و زۆرجار هەلپەرستە. نەک هەر جیاوازیی بیروڕا لەنێوان هۆزەکاندا هەیە، بەڵکو خودی یەک هۆزیش دەگمەنە کە یەکڕای بێت. بۆ زۆربەی کوردان، “کوردی گەورە” بریتییە لە سەرکردەیەکی ناوچەیی، تەنانەت لەو حاڵەتانەشدا کە ناوی سەرکردەیەک بە تەواوی لە کوردستاندا بڵاو بووەتەوە، ئەم پێگەیە نەیانتوانیوە کۆنترۆڵی کاروباری نێوان هۆزەکان بکات. عومەر خانی شیکاک لەلای زۆربەی کوردانی ئێران و حکوومەتی ئێرانیش وەک “پیاوە بەتەمەن و گەورەکە” سەیر دەکرا و ڕێزی کۆمەڵایەتیی شیاوی دەگیرا، بەڵام کاریگەرییەکەی تەنانەت لەناو هۆزی خۆشیدا تەواو نەبوو. ئەم نەبوونی پشتیوانییە گشتییە بۆ سەرکردە کوردییەکان، نیشانەی ئەو پەرتەوازەیییەیە کە لەناو کورددا هەیە و بە ڕادەیەکی زۆر ڕێگری لە ڕێکخستنێکی کاریگەری کوردی کردووە.
ئەو دڵەڕاوکێ و پەرتەوازەیییەی کە پەیوەندییە هۆزایەتییەکان دەگرێتەوە، ئەنجامی کۆمەڵێک دۆخی ئاڵۆزە. زۆر لە هۆزەکان و تەنانەت کۆمەڵەکان لەناو یەک هۆزیشدا، بەهۆی سروشتی سەختی جوگرافی، لە یەک دابڕاون. لاوازیی پەیوەندی لە دۆڵێکەوە بۆ دۆڵێکی تر، بەتایبەت لە وەرزی زستاندا، دەبێتە هۆی گۆشەگیریی هزری و کردەیی. لەگەڵ ئەوەشدا، سنووری هۆزەکان سنووری نێودەوڵەتی دەبڕن و جیاوازیی کەشی سیاسی لەو وڵاتانەی هۆزەکان تێیدا دەژین، بەدەستهێنانی یەکڕیزیی کوردی زیاتر ئاستەنگ دەکات. ئەزموونەکانی ڕابردوو وای کردووە جۆرەها گومان و سووکایەتی بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەندی لەناو هۆزەکاندا دروست ببێت. هەندێکیان بە هەمان ئەو ڕقەوە سەیری مەرامەکانی سۆڤیەت دەکەن کە سەیری مەرامەکانی دەسەڵاتدارانی وڵاتەکانی خۆیان دەکەن. لەناو هۆزێکدا، خوێنڕێژی و کێشەی خێزانی کە زۆرجار لەسەر بنەمای سیاسییە، زوو لەبیر ناکرێن و سەرچاوەی ململانێی گەورەن. هەروەها، ئەو بێئارامییەی کە لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی بەها نەریتییەکاندا دێت، متمانە بە سەرکردایەتیی هۆزەکان لاواز دەکات و یەکگرتوویی هۆزەکە لەناو دەبات. ئایین و مەزهەبیش کاریگەرییان لەسەر لایەنگریی کورد هەیە. تەسەووف و دەروێشیی وەک نەقشبەندی، شوێنکەوتووانیان لە هۆزە جیاوازەکانەوەیە. ئەگەرچی زۆربەی کوردان سەر بە مەزهەبی سوننەن، بەڵام ناکۆکیی ئایینی لەنێوان لایەنە میانڕەوەکانی وەک عەلەوی و لایەنە زۆر توندڕەوەکانی شافعی لەناو مەزهەبەکەدا ڕوو دەدات.
ج. ناڕەزایەتی بەرامبەر بە دۆخی ئێستا:
ناڕەزایی لە حکوومەت و دۆخی ئێستا لەناو هۆزەکاندا بەربڵاوە. گەورەترین دەربڕینی ئەم ناڕەزایییە لە عێراق دەبینرێت. دروستبوونی کۆماری یەکگرتووی عەرەبی و یەکگرتنی ئوردن و عێراق بە چاوێکی نیگەرانەوە لەلایەن کوردانی عێراقەوە سەیری کرا و پروپاگەندەی حکوومەتی قاسم بۆ “برایەتیی عەرەب و کورد” وەک پێشەکییەک بۆ ژێردەستەیی عەرەب دەبینرا. ئەو ئاڵۆزییانەی پەیوەست بوون بە شۆڕشی عێراق، گەڕانەوەی مەلا مستەفای بارزانی لە سۆڤیەتەوە و هەوڵی کوشتنی قاسم، چالاکیی سیاسیی لەناو کورددا چڕ کردەوە؛ بەڵام هیچ وێنەیەکی ڕوونی هەڵوێستی کورد تا ئێستا نەهاتووەتە ئاراوە. زۆربەی هۆزە کوردییەکان بەهۆی ترسیان لە ناسیۆنالیزمی عەرەبی، پشتیوانیی حکوومەتی قاسم ناکەن و ئەو گومانە بەربڵاوەی لەسەر مەلا مستەفا هەیە، بەهۆی پەیوەندییەکانیەتی لەگەڵ هەردوو حکوومەتی عێراق و سۆڤیەت زیاتر بووە. زۆر کورد تەکنیکە دیکتاتۆرییەکانی سۆڤیەت کە لە سەردەمی کۆماری مەهاباددا بینیویانە، بە هەمان ئەندازەی تاکیتی حکوومەتەکانی ئێران، عێراق، تورکیا و کۆماری یەکگرتووی عەرەبی، بە خراپ و مەترسیدار دەبینن.
(تێبینی: ڕووداوەکەی ساڵی ١٩٥٩ی عێراق، بەهۆی گوشارەکانی حکوومەتی قاسم بۆ چاکسازیی زەویوزار و هەڕەشەی دەستگیرکردن و سیاسەتە توندەکانی مەلا مستەفا، بووە هۆی ڕاپەڕینێکی لاوازی هۆزی برادۆست و پاشان هەڵاتنی هۆزەکانی برادۆست، هەرکی و سندی بۆ ئێران و تورکیا. بەڵام دواتر لە کۆتایی هاوین و پاییزی ١٩٥٩، بەهۆی ناڕەزایی لە دۆخی ئێران و تورکیا و سوێندخواردن بۆ حکوومەتی عێراق، زۆربەیان گەڕانەوە عێراق.)
**بەڕێوەبردنی لاواز و پەیوەندییەکان**
ماوەی چەندین ساڵە پەیوەندییەکانی حکوومەت لە ناوچە کوردییەکان بە دەست بەڕێوەبردنێکی لاوازەوە دەناڵێنێت. نوێنەرانی دەوڵەت، بەتایبەتی سوپا، مامەڵەیەکی زۆر توندوتیژ و خۆسەپێنەرانەیان لەگەڵ کورددا هەبووە. بەگشتی کورد وەک کەسێکی بێ‌ئاگایی لە زانست، ناهاوکار، متمانەنەکراو و لە ئاستی ئێرانییەکاندا بە کەمتر سەیر کراوە. فەرماندە سەربازییەکان بەبێ ڕەچاوکردنی پێویستییە ناوخۆییەکان، نەریتەکان، یان پێگەی کەسایەتییە دیارەکانی ناوچەکە، بڕیاری هەڕەمەکییان داوە؛ یەکە سەربازییەکانیش لە مەیداندا دەستیان بەسەر موڵک و ماڵی کورداندا گرتووە بەبێ ئەوەی هیچ قەرەبوویەک بکەنەوە. لاوازیی پەیوەندی و هەماهەنگی لەناو دامودەزگاکانی حکوومەتدا، کێشەی زیاتری دروست کردووە و دۆخە ئاڵۆزەکانی پێشوتریشی لەوە زیاتر تێکداوە.
گەشەپێدانی ناوچە کوردییەکان بە خاوی بەڕێوەچووە، خزمەتگوزارییە پەروەردەیی و تەندروستییەکان فەرامۆش کراون و تاران بایەخێکی ئەوتۆی بە خۆشگوزەرانی گشتیی خەڵکەکە نەداوە. هەرچەندە نەوەی نوێی کورد بە تێپەڕاندنی نەریتەکان ڕوو لە خوێندن دەکەن، بەڵام حکوومەت کێشەی کوردی بۆ گەورەتر و ئاڵۆزتر دەبینێت. ئەو تۆمەتانەی سەبارەت بە گەندەڵی و خراپیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی ئێران بەردەوام دەگوترێن، لەناو کورداندا زیاتر بڵاو دەبنەوە و ئاستی نزم و خراپی ژیانی ئابووری کە زۆربەی کوردان چەندین نەوەیە بەسەریاندا سەپێنراوە، کەمتر قبوڵکراو دەبێت.
لە هەندێک باڵی حکوومەتدا دانیان بەوەدا ناوە کە دۆخی ناوچە کوردییەکان خراپە، بۆیە هەندێک هەوڵ دراوە کە کەشێکی گونجاوتر دروست بکرێت و کوالێتیی زانیاری و دەزگاکانی هەواڵگری لەسەر کورد باشتر بکرێت. لە نیسانی ١٩٥٨دا گفتوگۆ کراوە لەسەر پێکهێنانی لیژنەیەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ کاروباری کورد، هەروەها ڕاپەڕینی تەمموزی ١٩٥٨ لە عێراق وای کرد کە پێداچوونەوە بە سیاسەتی ئێران بەرامبەر بە کورددا بکرێت؛ دەزگای هەواڵگری و ئاسایشی نیشتمانی (ساواک)یش داوای باشترکردنی مامەڵەیان لەگەڵ دۆسیەی کورددا کردووە. لەگەڵ ئەوەشدا، هیچ هەنگاوێکی هاوئاهەنگ بۆ ئەم مەبەستە نەگیراوەتەبەر. بەرنامەکانی گەشەپێدان کە لەسەر کاغەز ماونەتەوە زۆر بە خاوی دەستیان پێ کردووە و ئەو بەرنامەیەی بۆ “دڵخۆشکردنی کوردان” دانرابوو، تەنها لە بانگەشە و ڕیکلامی زیاتردابوو – ئەمەش کەلێنێکی گەورەی لەنێوان قسە و کرداردا هێشتووەتەوە.
٢. کاریگەریی شۆڕشی عێراق:
دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٥٨ لە عێراق، حکوومەتی ئێران بانگەشەی خۆی دژی کوردان چڕتر کردەوە. کاتی پەخشکردنی بەرنامە کوردییەکان لە ڕادیۆکاندا زیاد کرا، بەرنامەکان لە تاران، کرماشان، سنە و لە شوباتی ١٩٥٩یشەوە لە ئورمییەوە پەخش دەکران. تا کۆتایی ساڵی ١٩٥٩ بەرنامە کوردییەکان لە تەورێز و مەهابادیشەوە پەخش دەکران. تەوەری سەرەکیی ئەو بەرنامانە بریتی بوو لە: وەفاداری بۆ شا، ئێران وەک نیشتمانی هەموو کوردان و مەترسیی کۆمۆنیزم. بەڵێنی گەشەپێدانی خێراتر بە کورد درا و لە حوزەیرانی ١٩٥٩دا بە مەبەستی ڕازی کردنیان، پارێزگای سەربەخۆی کوردستان دامەزرێنرا کە ناوچەیەکی ڕۆژئاوای ئێرانی لەخۆ دەگرت کە دانیشتوانێکی زۆری کوردی تێدابوو.
لە کۆتایی بەهاری ١٩٥٩دا، دیاردەیەکی نوێ لە دۆخی کورددا سەرنجی زۆری بۆ لای خۆی ڕاکێشا، ئەویش کاتێک بوو کە ژمارەیەکی زۆر لە کوردانی عێراق پەڕینەوە بۆ ئێران. چەند هۆکارێک بوونە مایەی ئەم کۆچە، لەوانە فشاری حکوومەتی عێراق لەسەر کوردان. سیاسەتی نەرمتر بەرامبەر بە کورد لە ئێران و ئەو بانگەشەیەی کە گوایە ئێران نیشتمانی هەموو کوردانە، ڕۆڵیان هەبوو، هەروەها بەشێکی زۆری سنوورەکان بە باشی کۆنتڕۆڵ نەکرابوون و ئەمە ئاسانکاریی بۆ کۆچکردن دەکرد. لەو کاتەدا بیرۆکەی ئەوە هەبوو کە سەرکردە دیارەکانی کورد ڕابکێشرێن بۆ ئێران و گۆشەگیر بکرێن، بەمەش کۆتایی بە بزووتنەوە نەتەوەییەکانی کورد بهێنرێت.
ئێران بە ڕەچاوکردنی دۆخی ئابووری و دڵەڕاوکێی ئەو کەسانەی لە عێراقەوە ڕایان کردبوو، بڕێک پارەی بە سەرکردە هۆزەکان دەدا. پرسی چەکداربوونی کوردیش بەپێی هەلومەرجی کاتی بەڕێوە دەبرا؛ هەندێک جار چەک لە هاتووانی تازە وەردەگیرایەوە و پسوڵەیان پێ دەدرا، هەندێک جاریش چەکیان پێ دەدرا. لە هەموو حاڵەتێکدا، هەوڵ دەدرا چاودێرییەکی وردی چالاکییەکانی کورد بکرێت و ئەو کەسانەی سەرچاوەی ئاژاوەن گۆشەگیر بکرێن. سەرکردە هۆزەکان دەستبەجێ دوای گەیشتنیان بۆ ئێران، بە توندی لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا دەکرا.
لەو ماوەیەدا، هەماهەنگی لە کاروباری کورددا، وەک هەمیشە، لاواز بوو و هیچ سیاسەتێکی گشتیی ڕوون نەبوو. بەرپرسانی ناوچەیی زۆرجار بە توندی و بە حەزی خۆیان مامەڵەیان دەکرد. حکوومەت نە لە بەخشینەکانیدا دەستکراوە بوو و نە لە بەڵێنەکانیشیدا متمانەی بە کورد دەبەخشی تا گومانی مێژووییان بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەند بڕەوێنێتەوە. کاتێک گوشارەکانی عێراق کەم بوونەوە، زۆرێک لە خێڵەکییەکان بڕیاریان دا بگەڕێنەوە شوێنی خۆیان. زۆربەی سەرکردەکانیشیان، بەبێ ئەوەی بۆیان گرنگ بێت ئەمە کارێکی دانایانەیە یان نا، لەگەڵ هۆزەکانیاندا گەڕانەوە عێراق بۆ ئەوەی ئەو دەسەڵاتەی کە ماویانە لە دەستی نەدەن.
٣. بەردەوامیی گومانی حکوومەت:
ئێران لە بنەڕەتدا متمانەی بە کورد و ناسیۆنالیزمی کوردی نییە؛ کوردە چەکدارەکان بۆ تاران جێگەی دڵەڕاوکێن. لە بازنەکانی حکوومەتدا ئەم بۆچوونە باوە کە باشترین ڕێگە ئەوەیە ڕێگری لە کوردانی عێراق بکرێت بۆ ئەوەی نەڕۆنە ئێران، بەڵام لە هەمان کاتدا پەیوەندییان لەگەڵدا بهێڵرێتەوە. گومانێکی بەردەوام هەیە سەبارەت بەو بڕیارەی کە ڕێگە دەدرێت ساڵانە هۆزە کوردییەکان – وەک هۆزی هەرکی – بۆ لەوەڕگاکانی ئێران بێن. ئەو توانایەی لە تشرینی دووەمی ١٩٥٩ لە دەستگیرکردنی ٨٠ کەسدا دەرکەوت کە گوایە بەشێک بوون لە بزووتنەوەیەکی کۆمۆنیستیی کوردی کە بنکەکەی لە عێراقە، بەڵگەیە لەسەر ئەوەی چاودێرییەکی توند لەسەر چالاکییە دژبەرەکان هەیە.
حکوومەتی ئێران لە هەوڵەکانی بۆ کاریگەریکردنە سەر کوردان کەم سەرکەوتوو بووە. کەلێنی نێوان قسە و کردار ئەوەندە گەورەیە کە کێشە کۆنەکان هێشتا ماون. ئەو باشبوونانەی ڕوویان داوە زیاتر لەوەی خزمەتی کورد بکات، خزمەتی حکوومەتی کردووە. ڕێگەی نوێ ڕەنگە ئابووریی ناوچەکە باش بکات، بەڵام جوڵە و کۆنتڕۆڵی سوپاش لە ناوچەکەدا ئاسانتر دەکات. ئەو پڕۆژەیەی کە ئەمریکا تێچووەکەی دابین کردووە بۆ دروستکردنی بارەگای سوپا لە “خانێ” لەسەر سنووری عێراق، ئابووریی ناوچەیەکی سنورداری گەشە پێ داوە. ئەوەی جێگەی سەرنجی زیاتری کوردە ئەوەیە کە تا بەهاری ١٩٦٠ ئەو بارەگایانە دەبنە جێگەی دابەشکردنی فیرقەیەکی سوپای ئێران لە قوڵایی خاکی کوردستاندا.
ب. عێراق
١. تەوەری یەکێتی:
هەوڵەکانی حکوومەتی قاسم بۆ کۆتاییهێنان بە کێشەی کورد لە عێراق، لەسەر بنەمای تەوەری “یەکێتی” بووە. بەیاننامە فەرمییەکان سەبارەت بە برایەتیی هەموو عێراقییەکان لە ڕۆژانی سەرەتای حکوومەتی قاسمەوە میدیا و ڕادیۆکانی داپۆشیوە و هێشتاش بەردەوامە. باسێکی زۆر لەسەر گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی لە یەکێتیی سۆڤیەت کرا، بەڵام دوای ئەوەی کاریگەرییە سەرەتاییەکەی گەڕانەوەکەی کەم بووەوە، ئیتر ناوی مەلا مستەفا وەک جاران نەهاتە پێشەوە. هاندان پێشکەش کرا بۆ بەدەستهێنانی هاوکاریی هۆزەکان، بەڵام جگە لە ژمارەیەکی کەم نەبێت کە بە دەنگی کۆمۆنیزمەوە چوون، ڕقە مێژووییەکەی کورد بەرامبەر بە عەرەب هەر ماوە. حکوومەتی قاسم نەیتوانیوە کوردان قایل بکات کە خۆشگوزەرانی و دادپەروەری جێگەی دۆخی حکوومەتەکانی پێشوویان گرتووەتەوە.
هەوڵەکان بۆ کاریگەریکردنە سەر بیروبۆچوونی سیاسیی کورد، جارێک بە ڕێگەی نەرم و جارێک بە ڕێگەی توند بووە. لە چەند بۆنەیەکدا، کۆنگرەی سەرکردە کوردەکان بەسترا بۆ ئەوەی ناکۆکییەکانیان چارەسەر بکەن و بیانخەنە سەر ڕێڕەوی لایەنگری حکوومەت. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، خالید نەقشبەندی بۆ حکوومەت گەشتی ناوچە کوردییەکانی کردووە و لە ڕێگەی پێگە ئاینییەکەیەوە هەوڵی داوە کێشە هۆزەکییەکان چارەسەر بکات. لە کاتی تریشدا هەوڵ دراوە وەفای هۆزەکان بە پارە بکڕدرێت، کە زۆرێکیان قبوڵیان کردووە. لە پایزی ١٩٥٨دا، بودجەی گەشەپێدان زیاتر بۆ ناوچە کوردییەکان تەرخان کرا و دواتر ڕاگەیەندرا کە گوندەکانی بارزان بەرفراوان دەکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا، دروشمی “مەرگ بۆ ناپاکان” لە ڕادیۆکانەوە پەخش دەکرا وەک سزایەک بۆ سەرپێچی لە بەرنامەی یەکێتی.
ڕادیۆی بەغدا بەردەوام بابەتەکانی بۆ کورد پەخش کردووە و زۆر جەختی لەسەر تەوەری “خەباتی کورد بۆ ئازادی” کردووەتەوە. لە وتارەکاندا جەخت لەسەر ستەمی حکوومەتی پێشوو بەرامبەر بە کورد، پیلانەکانی “ئیمپریالیزم”، کێشەی جوتیارە چەوساوەکان، سوودەکانی چاکسازیی زەوی و زار و دۆخی “ژێردەستەی” کوردانی ئێران کراوەتەوە. پەیامی پشتیوانی لە کوردان، تەلەگرافی کوردستان و ڕێزلێنان لە شەهیدانی کورد بەردەوام لە پەخش و بەیاننامەکانی عێراقدا دەردەکەون.
ڕێگەیەکی دیکە بۆ لەکەدارکردنی دەسەڵاتی هۆزایەتی، بریتی بوو لە گوشارخستنەسەر چاکسازیی زەوی و زار. هەڵوێستی فیوداڵانەی سەرۆک هۆزەکان بەرانبەر بە جوتیاران بەرفراوان خرایە ڕوو، بەڵام بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی «وەزارەتی چاکسازیی کشتوکاڵی» هەنگاوی ئەوتۆ نەنرا. دیارە چالاکییەکانی وەزارەتەکە زیاتر بەلای ڕازیکردنی هۆزەکاندا دەشکایەوە، لە هەمان کاتیشدا هەوڵ دەدرا خۆ لە گۆڕانکاریی خێرا و بنەڕەتی بەدوور بگیرێت.
٢. پەرەسەندنی گوشارەکان لە ساڵی ١٩٥٩:
بەهاری ١٩٥٩ بۆ حکوومەت و کوردیش سەردەمێکی پڕ لە دڵەڕاوکێ بوو. حکوومەت مەشق و ڕاهێنانی سەرەتایی سەربازیی بۆ ژمارەیەک لە کورد دابین کرد، بەڵام لەوە نیگەران بوو کە چەک لە دەستی هۆزە «گوماناوییەکان»دایە. لە ئایاری ١٩٥٩، بەشێک لە زەوییە هۆزایەتییەکانی ناوچەی سلێمانی لە چەند سەرۆک هۆزێک سەندرایەوە؛ بەهۆی ئەم گوشارە پەرەسەندووانەی حکوومەتەوە، ژمارەیەک لە هۆزەکان بەرەو تورکیا و ئێران ڕایان کرد. لەنێوانیاندا هۆزی «برادۆست» بە سەرکردایەتیی «شێخ ڕەشیدی لۆلان» هەبوون، کە پێش پەنابردنە بەر تورکیا، تێکهەڵچوونێکی چەکدارییان لەگەڵ هێزەکانی حکوومەتدا هەبوو. سەرەڕای ئەوەش، عێراق بە نهێنی پەیوەندیی لەگەڵ هەڵاتووەکان پاراست؛ کاتێکیش بەڵێنی سیاسەتێکی نەرمتر بەرانبەر بە کورد درا، زۆرێکیان لە کۆتایی هاوین و پایزی ١٩٥٩ گەڕانەوە عێراق. گەڕاوەکان خواردن و پارەیان پێ درا و بەپێی هەندێک سەرچاوە، چەکیشیان پێ سپێردرا بۆ بەرگریکردن لە خۆیان بەرانبەر بە «باندە کۆمۆنیستییەکان». هەروەها دەگوترێت بەرپرسانی وەزارەتی چاکسازیی کشتوکاڵی بە ناوچە کوردییەکاندا دەگەڕان و داوایان لە هۆزەکان دەکرد بە ئارامی چاوەڕێی چاکسازیی زەوی بن و ڕێز لە موڵکی خاوەن زەوییەکان بگرن. پێشتر لە هاویندا، حکوومەت ڕەزامەندیی دەربڕیبوو کە زەوییەکانی سەرۆک هۆزەکانی بێزازادە [ بەگزادە] دابەش نەکرێن، ئەگەر ئەوان ڕازی بن تەنیا ٥ لەسەدی بەرهەمەکەیان وەک پشکی خۆیان وەربگرن و بەڵێن بدەن دەستدرێژی نەکەنە سەر کرێکاران. لە ئەیلوولدا یاسایەکی نوێ و ناڕوونی پەنابەری دەرچوو کە تێیدا هاتبوو هیچ کەسێک بۆ وڵاتی ڕەسەنی خۆی دیپۆرت [دەرسنوور]  ناکرێتەوە. لە تشرینی یەکەمیشدا، وەزارەتی چاکسازیی کشتوکاڵی ڕای گەیاند کە سەرجەم ڕاگەیاندنەکانیان بە کوردی و عەرەبی بڵاو دەکەنەوە. هەوڵەکانی دیکەشیان بۆ ڕازیکردنی کورد بریتی بوون لە: ڕاگەیاندنی زیادکردنی زمانی کوردی، ئەدەبیات و مێژووی کورد بۆ وانەکانی «کۆلێژی ئەدەبیات» لە بەغدا، پێشنیار بۆ دامەزراندنی «ئەکادیمیای زمانی کوردی» لە سلێمانی، و دامەزراندنی «بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کاروباری کورد». تا ئەم ساتە، بۆ جێبەجێکردنی ئەرکی ئەم دامەزراوانە هەنگاوی کەم نراوە.
حکوومەتی عێراق هەوڵی داوە چاودێریی چالاکییەکانی کورد بکات و تەنیا لەو کاتانەدا چەکیان بۆ دابین بکات کە بۆ مەبەستەکانی حکوومەتی عێراق یان وڵاتێکی دراوسێ گونجاو بێت. عێراق لە ڕێگەی سیخوڕە سیاسییەکانەوە لەناو ڕێکخراوە کوردییەکان، کارمەندانی گومرگ، پۆلیس و سوپادا زانیاری لەسەر چالاکییەکانی کورد کۆ دەکاتەوە. هیچ خەمڵاندنێک لەبەردەست نییە کە بزانرێت ئەم چاودێرییەی حکوومەت تا چەند قووڵ یان جێی متمانەیە. وادیارە «حیزبی کۆمۆنیستی عێراق» و «هێزی بەرگریی جەماوەری» بۆ دژایەتیی کاریگەریی هۆزەکان بەکار هاتوون، بەڵام دەستنیشانکردنی ئەو چالاکییانە وەک بەرهەمی ڕاستەوخۆی ئەم ڕێکخراوانە یان هەر ڕێکخراوێکی دژی هۆزایەتیی دیکە، کارێکی ئاڵۆزە.
ج. تورکیا:
تورکیا بە فەرمی ڕای دەگەیەنێت کە هیچ «کێشەیەکی کوردی» لە خاکی تورکیادا بوونی نییە، بەڵام هەموو ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە کێشەی کورد ئەمڕۆ، وەک ساڵانی ڕابردوو، تورکەکانی نیگەران کردووە. هەڵمەتە ڕێکخراوەکانی «تورککردنی» کوردەکان سەرکەوتوو نەبووە لە لەناوبردنی ناسنامەی هۆزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی تورکیا. بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەو خۆنەویستنەی کورد بۆ هاوکاری، کۆنترۆڵێکی ئەمنی توند بەسەر هەموو چالاکییە کوردییەکاندا لەناو وڵاتدا سەپێنراوە.
حکوومەتی تورکیا هەوڵی داوە سیستەمی هۆزایەتی تێک بشکێنێت؛ ئەویش لە ڕێگەی تێکەڵکردنی کورد بە زۆرێک لە کایەکانی ژیانی نەتەوەیی، چاندنی تورکەکان لەناو کاروباری کورددا، و سنووردارکردنی پەیوەندیی نێوان کوردەکانی تورکیا و کوردانی وڵاتانی دراوسێ. حکوومەت دانی بە پێویستیی کۆچکردنی ساڵانەی کورد بۆ لەوەڕگاکانی دیوی ئەودیو سنووردا نەناوە و ئەو هۆزانەی بە «جێگیرنەبوو» دانراون، لە ناوچە سنوورییەکان دوور خراونەتەوە. هێزە ئەمنییەکان چاودێرییەکی توندی ناوچە سنوورییەکان دەکەن، بەڵام هەندێک بەڵگە هەیە کە لە بەڕێوەبردنی کاروباری کورددا، ئاڵۆزی لە بەرپرسیارێتی و جێبەجێکردندا هەیە. هەرچەندە بەشێکی تایبەت بە کورد لەناو «دەزگای هەواڵگریی نیشتمانیی تورکیا» (MIT) دامەزراوە، بەڵام هەردوو وەزارەتی ناوخۆ و ئەرکانی گشتیی سوپای تورکیاش بایەخێکی زۆر بە چالاکییەکانی کورد دەدەن.
لە ساڵی ١٩٥٧، کاتێک ژمارەیەک لە هۆزەکان دەستیان کردەوە بە گەڕانەوە بۆ لەوەڕگا دێرینەکانیان لە ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، ئاماژەگەلێک هەبوون کە ئەو گوشارە درێژخایەنانەی حکوومەت بەرانبەر کورد خەریکە کەم دەبێتەوە. بەڵام شۆڕشی عێراق و ناسەقامگیرییەکانی دوای ئەو، بووە هۆی نیگەرانییەکی نوێ سەبارەت بە «بارودۆخی» کورد. لە هەمان کاتدا، گفتوگۆکردن لەسەر کاروباری کورد لە ڕۆژنامەکان قەدەغە کرا، ئاسایش توندتر بووەوە، و دەرکەوت کە حکوومەتی تورکیا بە تەواوی ئاگاداری قەبارەی کێشەی کوردە لە وڵاتەکەیدا.
ئەو پەنابەرانەی لە بەهاری ١٩٥٩دا لە عێراقەوە گەیشتنە تورکیا، لەژێر چاودێرییەکی ورددا بوون. لە ماوەی مانەوەیان لە تورکیا، بە هەمان ئەو شێوازە مامەڵەیان لەگەڵ کرا کە تورکیا لەگەڵ کوردەکانی تری خۆی هەیبوو. زۆربەی پەنابەران گەڕانەوە بۆ وڵاتی خۆیانیان هەڵبژارد لە بری ئەوەی بە زۆر لە ناوچەکانی ناوەوەی تورکیا نیشتەجێ بکرێن. لەبەر ئەوەی گەڕانەوە بە ئاسانترین چارەسەری کێشەی پەنابەران دەزانرا، هیچ هەوڵێک نەدرا بۆ هاندانی کوردانی عێراق تاکوو بێنە ناو تورکیا یان لەوێ بمێننەوە.
کورد لە هەموو سێکتەرەکانی ژیانی تورکیادا دەبینرێن و تەنانەت پۆستی گرنگی سیاسی و سەربازیشیان هەیە. بەڵام زۆرێک لە کوردانی ناخێڵەکی، هێشتا بە چالاکی بایەخ بە کێشەی کەمینەکان دەدەن. لەبەر ئەوەی حکوومەت دڵنیا نییە کامیان جێگەی متمانەن، چاودێرییەکی ورد لەسەر خوێندکارانی کورد لە زانکۆکان، چالاکییە سیاسییەکانی کورد و باڵە کوردییەکانی ناو سوپا دانراوە.
لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا ئاستێکی کەم لە ڕێگاوبان و گەشەپێدانی ئابووری بەدی هاتووە. کردنەوەی ناوچەکە بۆ هاتووچۆ – وەک ئەوەی لە ئێران کراوە – پێدەچێت زیاتر بە مەبەستی ئاسانکاری بۆ جموجووڵی سەربازی و کۆنتڕۆڵکردن بێت، نەک بۆ باشترکردنی باری گوزەرانی کوردان. لە بەهاری ١٩٥٩دا، بیر لەوە کرایەوە کە وێستگەی نوێی پەخشی ڕادیۆیی دابمەزرێنن بۆ زیاترکردنی ئەو پڕوپاگەندەیەی ئاڕاستەی کوردان دەکرێت.
**کۆماری یەکگرتووی عەرەبی (ک.ی.ع)**
کۆماری یەکگرتووی عەرەبی لە مامەڵەکردن لەگەڵ کێشەی کەمینەی کورد، پەنای بردووەتە بەر کۆنتڕۆڵی ناوخۆیی توند و هەوڵی جیاکردنەوەی کوردانی سووریای داوە لە هەر جووڵانەوەیەکی نەتەوەیی کە لە وڵاتانی ترەوە سەرچاوە دەگرێت. کوردانی ک.ی.ع، پێچەوانەی کوردانی عێراق و ئێران، سوود لەو ئازادییە ڕێژەیییە نابینن کە لە ناوچە شاخاوییە دابڕاوەکان یان ناوچە کوردنشینە چڕەکاندا هەیە. لە ئەنجامدا، حکوومەت توانیویەتی بە ئاسانی چاودێری چالاکییە کوردییەکان بکات و بە تەواوی دەسەڵاتی ئەوەی هەیە ڕووبەڕووی کوردە ناڕازییەکانی ناو سنوورەکانی ببێتەوە.
ڕێبازی نەتەوەپەرستی عەرەبیی ئێستای ک.ی.ع، بۆشاییەکی کەمی بۆ ئاواتەکانی کورد هێشتووەتەوە. ئەو ڕەوتەی ٣٠ ساڵی ڕابردوو کە تێیدا کوردانی سووریا بە بەراورد بە وڵاتانی دراوسێ کەمتر تووشی جیاکاری دەبوون، ئەم دواییانە پێچەوانە بووەتەوە. کوردەکان لە سوپا دەرکراون، لە پۆستە کارگێڕییە مەدەنییەکان لادراون و ڕێگرییان لێ کراوە لەو پیشەسازییانە کار بکەن کە پەیوەستن بە بەرگریی نیشتمانییەوە. خوێندکارە کوردەکان لە دیمەشق هەر کاتێک دەرکەوتووە چالاکیی سیاسییان هەبووە، دەستگیر کراون. تۆمەتی تێوەگلان لە چالاکیی کۆمۆنیستی بە ئاسانی بەسەر هەر کارێکدا دەسەپێنرێت کە حکوومەت بە دڵی نەبێت.
ناسنامەی نەتەوەیی کورد لە ک.ی.ع بەهۆی کۆنتڕۆڵی توندی ڕاگەیاندنەوە زیاتر سنووردار کراوە (ڕۆژنامە کوردییەکان لە کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ قەدەغە کران). لە هەمان کاتدا، کڵاو یان سەرپۆشی تایبەتی کوردی قەدەغە کرا. گوێگرتن لە پەخشی زمانی کوردی قەدەغەیە، بەڵام ڕادیۆ قاهیرە ماددەی نەتەوەیی کوردی بۆ هەردوو عێراق و ئێران پەخش دەکات. پڕوپاگەندەی ک.ی.ع بۆ کوردان هیچ بەڵێنێکی سەربەخۆیی پێ نەداون و بە گشتی لەوەی بەغدا بابەتیانەترە. سەرەڕای ئەوەش، چاکسازیی زەوی و زار داهاتی سەرکردە کوردە کاریگەرەکانی ڕۆژهەڵاتی سووریای کەم کردووەتەوە و سزای توند بۆ ئەوانە دانراوە کە پەیوەندییان لەگەڵ کوردانی عێراقدا هەیە.
** جووڵانەوە نەتەوەییە کوردییەکان**
الف. سەرهەڵدانی نەتەوەپەرستیی کوردی:
جووڵانەوە نەتەوەییەکان و شۆڕشە پچڕپچڕەکانی کورد ماوەی زیاتر لە سەد ساڵە بەردەوامن. بەڵام تا کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەم، تۆوی نەتەوەپەرستیی مۆدێرنی کوردی نەچێنرابوو. شکستی تورکیا لە ١٩١٨دا ڕێگەی بۆ نوێنەرایەتیی کورد لە دانانی پەیماننامەی سێڤەر لە ١٩٢٠دا خۆش کرد. ئەم بەڵگەنامەیە دانی بە بوونی کۆمەڵگەیەکی کوردیی پێگەیشتوودا نا و داوای دانپێدانانی کاتی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ کرد کە لەو خاکە پێک هاتبوو کە ئەمڕۆ بەشێکە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
پەیماننامەی سێڤەر هەرگیز پەسەند نەکرا و لە تەممووزی ١٩٢٣ بە پەیماننامەی لۆزان جێگەی گیرایەوە، کە کەمینەی کوردی پشتگوێ خست. لەو ساڵانەی دواتردا، خەونی کوردستانێکی سەربەخۆ بەهۆی ململانێی نێوان کوردان و حکوومەتەکانی ئێران، عێراق و تورکیاوە زیندوو مایەوە. سیاسەتی تورکیا بۆ تواندنەوەی کورد لە ١٩٢٣ و دیسان لە ١٩٢٥دا ڕووبەڕووی بەرگریی چەکداریی کوردی بووەوە. زۆرێک لە پەنابەرانی ئەو ڕاپەڕینانەی کە سەرکەوتوو نەبوون، بەرەو سووریا هەڵاتن، لەوێ کۆمیتەی “خۆییبوون” لە ١٩٢٧دا پێکهێنرا بۆ ئەوەی خەبات بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ بەرەوپێش بەرێت. لە هەمان ساڵدا، زنجیرەیەک ڕاپەڕین لە ناوچەی چیای ئارارات لە تورکیا ڕووی دا. تا ساڵی ١٩٣٠ ئەم جووڵانەوەیە تێکشکا و ئیحسان نووری پاشا ناچار بوو پەنا بۆ تاران بەرێت. لە ١٩٣٧ کوردەکان دیسان بەهۆی هەوڵەکانی تواندنەوەی تورکەکانەوە هەستانەوە. نزیکەی ساڵێک ململانێکە لە ناوچەی دێرسیم گڕی سەند، کە کوردەکان ئیدیعایان دەکرد ژنان و منداڵان کۆمەڵکوژ کراون کاتێک پیاوان لە کێوەکانەوە بەرگرییان دەکرد. لەو کاتەوە، تاکتیکەکانی تورکیا هەر بە تووندی ماوەتەوە و هەڵوێستی فەرمی ئەوەیە کە “تورکە شاخاوییەکان بە تەواوی و بە ئاشتییانە توێنراونەتەوە”.
کوردانی عێراقیش هەروا بێدەنگ نەبوون. شێخ مەحموود، کوڕی شێخ سەعیدی بنەماڵەی بەرزنجی، لە ١٩١٨دا بەخێرهاتنی بەریتانییەکانی کرد و وەک پارێزگاری کوردستانی باشوور دەستنیشان کرا. ئامانجە کەسییەکانی شێخ مەحموود بووە هۆی ناکۆکیی ئاشکرا لەگەڵ بەریتانییەکان لە ١٩١٩؛ دوور خرایەوە، لە ١٩٢٢ وەک پارێزگار گەڕێنرایەوە، بەڵام لە ١٩٢٤ تا ١٩٣٢ بەردەوام دژی حکوومەت شەڕی کرد. لە ناوچەی بارزان، کۆنفیدراسیۆنێکی خێڵەکی بە سەرکردایەتیی شێخ ئەحمەدی بارزان لە ١٩٣٢ لەلایەن هێزەکانی حکوومەتەوە بە هاوکاریی هێزی ئاسمانیی بەریتانیا تێکشکێنران. شێخ ئەحمەد و براکەی مەلا مستەفای بارزانی لە سلێمانی خرانە ژێر نیشتەجێکردنی زۆرەملێوە. کاتێک عێراق لە ١٩٣٢ چووە ناو کۆمەڵەی گەلان، بەڵێننامەیەک سەبارەت بە گوزەرانی کەمینەکان درا، بەڵام ڕۆحی ئەو ڕێککەوتنانە هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکران و دۆخی کوردان خراپ بوو. لە ١٩٤٢دا ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان بەهۆی کەمیی خۆراک لە ناوچە کوردییەکانی عێراق سەری هەڵدا. لەو کاتەدا مەلا مستەفا لە سلێمانی هەڵات و گەڕایەوە گوندی بارزان. دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەت بەهۆی شەڕێکی قورس لە نێوان بارزانییەکان و پۆلیسی عێراقدا پچڕا. لە بەهاری ١٩٤٤ ئاگربەست کرا، مەلا مستەفا لێبووردنی بۆ دەرچوو و شێخ ئەحمەد لە زیندان ئازاد کرا. ساڵی دواتر بارزانییەکان دیسان ڕووبەڕووی حکوومەت بوونەوە. لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، مەلا مستەفا، شێخ ئەحمەد و نزیکەی ١٠٠٠ بارزانیی چەکدار لەلایەن هێزەکانی عێراقەوە کە پشتگیریی خێڵە کوردەکانی تریشیان دەکرد، ڕەوانەی ئێران کران. کەمێک دوای ئەوە، مەلا مستەفا و پیاوەکانی پەیوەندییان بە قازی محەممەد و کۆماری مهابادەوە کرد.
**بزووتنەوەی کوردی لە ئێران**
لە ئێران، کوردەکان سوودیان لە پشێوییەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم وەرگرت بۆ ئەوەی خۆیان لە ژێر هەژموونی تاران ڕزگار بکەن. ئیسماعیل ئاغای سمکۆ لە هۆزی شکاک لە ساڵی ١٩١٨ کۆنترۆڵی ناوچەکانی ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێی گرتە دەست و بۆ ماوەی چوار ساڵ بە تەواوی باڵادەست بوو. لە باکووری هەڵەبجەش، جەعفەر سوڵتانی هۆزی هەورامی توانی تا ساڵی ١٩٢٥ سەربەخۆیی خۆی بپارێزێت. هەرچەندە لە ساڵی ١٩٢٢ەوە ڕەزا شا سیاسەتی دەرکردنی سەرۆک هۆزەکانی پەیڕەو کرد، کە ئەمەش کاریگەریی هەبوو لە ڕێگریکردن لە ڕاپەڕینە ڕێکخراوەکاندا. لەگەڵ هەرەسهێنانی سوپای ئێران لە ساڵی ١٩٤١، سەرکردە کوردەکان دەرفەتەکەیان قۆستەوە بۆ ئەوەی جارێکی تر سەرهەڵبدەن. محەمەد حەمەڕەشیدی بانەیی (لە بنەماڵەی بێگزادە) کۆنترۆڵی ناوچەی سەردەشت-بانە-سەقزی گرتە دەست، کە دەکەوتە نێوان ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ڕووسەکان و بەریتانییەکان. حکوومەت ناچار بوو دان بە دەسەڵاتەکەیدا بنێت، بەڵام کوردێک بە ناوی مەحموود ئاغای کانی سانان، بە پاڵپشتیی سوپای ئێران، ڕەشیدی ناچار کرد لە ساڵی ١٩٤٥ بەرەو عێراق هەڵبێت.
دوایین و دیارترین هەوڵ بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ، پێکهێنانی کۆماری کوردستان لە مهاباد بوو. لە قۆناغە سەرەتاییەکانی داگیرکاریی باکووری ڕۆژئاوای ئێران لە ساڵی ١٩٤١، بەڵگەی ئەوتۆ نییە لەسەر چالاکیی توندوتیژی سۆڤیەت، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ کۆمۆنیستەکان سوودێکی باشیان لە هەستی نەتەوایەتیی کورد وەرگرت. “کۆمەڵە”، کە سەرەتا ڕێکخراوێکی نەتەوەیی نهێنیی کوردی بوو و لە ساڵی ١٩٤٣ دامەزرا، کەوتە ژێر دەستی سۆڤیەت. لە نیسانی ١٩٤٥، بە گوشاری سۆڤیەت قازی محەمەد ڕێگەی پێ درا بچێتە نێو کۆمەڵەوە و بە خێرایی گەیشتە لووتکەی سەرکردایەتیی پارتەکە. سۆڤیەتەکان لە ئەیلولی ١٩٤٥ قازی و ژمارەیەک لە سەرۆک هۆزە کوردەکانیان برد بۆ یەکێتیی سۆڤیەت بۆ ئەوەی «ڕێنمایی» زیاتریان پێ بدەن. دوای گەڕانەوەیان، قازی دامەزراندنی «حیزبی دیموکراتی کوردستان»ی ڕاگەیاند، کە بە خێرایی جێگەی کۆمەڵەی گرتەوە و ئەندامانیشی تێیدا توێنرانەوە. لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥، مەلا مستەفای بارزانی و سوپا بچووکەکەی، کە تا کۆتایی مانگەکە ژمارەیان گەیشتە ٣٠٠٠ چەکدار، چوونە ناو ئێران و بە فەرمانی سۆڤیەت خرایە ژێر فەرمانی قازی محەمەد. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٤٥، قازی دامەزراندنی «کۆماری مهاباد»ی ڕاگەیاند؛ پەرلەمانێکی نیشتمانی لە ١٣ ئەندام پێکهێنرا؛ و لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ١٩٤٦، قازی محەمەد بە سەرۆکی کۆمارە نوێیەکە هەڵبژێردرا. ئەم ئەزموونە لە کانوونی یەکەمی ١٩٤٦ کۆتایی هات، هۆکارەکەشی ململانێی هۆزەکان، پەرەسەندنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان، توندبوونەوەی هەڵوێستی تاران، کشانەوەی پاڵپشتیی سۆڤیەت و شکستی مەلا مستەفای بارزانی و پەڕینەوەی بۆ سۆڤیەت بوو.
ب. نەتەوەخوازیی ئەمڕۆ:
ئەمڕۆ ئارەزووی کوردستانێکی سەربەخۆ لەوانەیە لە مێشکی نەوەی کۆندا لە هەموو کەس بەهێزتر بێت. کاتێک کۆمەڵگە کوردییەکان بەتەواوی دابڕاو بوون و پێش ئەوەی زۆرێک لە تاکە کوردەکان شوێنی خۆیان لە ژیانی سیاسی و ئابووریی وڵاتەکانیاندا بدۆزنەوە، ئاسان بوو هۆزێکی کوردی بۆ ناڕەزایەتیی چەکداری دژی ستەمی حکوومەتە ناوەندییەکان هان بدرێت. بەڵام سەرکردە کوردەکانی ئێستا زۆربەیان شارنشینن و ڕاهاتوون بە ژیانی مۆدێرن. نەوەکانیان خوێندنیان تەواو کردووە و لە بازرگانی یان بوارە پیشەییەکاندا شوێنی خۆیان کردووەتەوە؛ بەمەش گروپێکی خاوەن هۆشیاریی سیاسییان پێکهێناوە کە زۆربەی نەتەوەخوازە ڕاستەقینەکانی کورد (چ کۆمۆنیست و چ دژەکۆمۆنیست) لەخۆ دەگرێت. ئەم نەوە نوێیە هەست بە پەیوەندییەکی بەهێز بە کوردستانیبوونەوە دەکات، بەڵام زیاتر لە جاران بۆیان دەرکەوتووە کە داهاتووی کورد لە تێهەڵکێشبوون لە واقیعی نیشتمانیدایە، نەک لە پابەندبوون بە بەها نەریتییەکان.
لەگەڵ ئەوەشدا، پێکهێنانی ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمیی کوردی هێشتا پرسێکی زیندووە لە مێشکی زۆرێک لە کورداندا. ئەو ناوەی زۆرترین جار لەگەڵ بزووتنەوەکانی سەربەخۆییخوازیی کورددا دەهێنرێت، ناوی مەلا مستەفای بارزانییە. لە دوای گەڕانەوەی لە یەکێتیی سۆڤیەتەوە، مەلا مستەفا خۆی وەک «سەرکردەی کورد» ناساندووە، بەڵام لەلایەن زۆرێک لە هاونەتەوەکانییەوە بەو شێوەیە ناناسرێت. هەندێک بە کۆمۆنیست، هەندێک بە دژەکۆمۆنیست، هەندێک بە لایەنگری قاسم، هەندێک بە دوژمنی قاسم، هەندێک بە نەتەوەخواز و هەندێکیش بە تاکڕەو ناوی دەبەن. ڕەنگە ئەمەی کۆتاییان نزیکتر بێت لە ڕاستییەوە. هەلی بەدەستهێنانی شکۆ و باشترکردنی پێگەی ماددیی خۆی وای لێ کردووە کە تەنها بە ڕواڵەت پاڵپشتی لە چەندین دۆزی ناکۆک بکات. لە دەرەوە، پاڵپشتیی قاسم دەکات و هەندێک جاریش پاڵپشتیی حکوومەتی قاسمیشی وەرگرتووە. چەند جارێک باس کراوە کە ئەگەر قاسم بکوژرێت یان لابدەرێت، مەلا مستەفا هەموو پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی عێراق دەپچڕێنێت. جگە لەوەش، گومانی تێدا نییە کە پەیوەندی لەگەڵ سۆڤیەت هەیە و ئامادەیە بۆ بەدیهێنانی خەونەکەی بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ، پاڵپشتیی سۆڤیەت قبووڵ بکات.
سەرەڕای ئەوەی مەلا مستەفا هەرگیز کەسایەتییەکی زۆر جەماوەری نەبووە لەلای سەرۆک هۆزە کوردەکان، بەڵام دیارە هەوڵێکی چڕی داوە بۆ بەدەستهێنانی پاڵپشتیی هۆزە گەورەکانی عێراق. ناوی ئەو هەروەها بەستراوەتەوە بە بزووتنەوەیەکی نهێنییەوە بۆ ڕاکێشانی پاڵپشتی لە ئێران، سووریا و تورکیاوە. پەیوەندیی مەلا مستەفا لەگەڵ قاسم و سۆڤیەتەکان ڕێگر بووە لەوەی ببێتە خاوەنی لایەنگرێکی بەرفراوان لە نێوان سەرۆک هۆزەکان یان باڵە کۆمۆنیستییەکاندا. لەگەڵ ئەوەشدا، مەلا مستەفا و نزیکەی ٥٠ کەسی تر مۆڵەتی «پارتی دیموکراتی کوردستان»ی عێراقیان وەرگرتووە، کە ئەمەش نەک تەنها پارتێکی یاساییە بۆ دەربڕینی ئامانجە سیاسییەکان، بەڵکو پەردەیەکیشە بۆ چالاکییە نهێنییە ڕێکخراوەکان.
وا دەردەکەوێت بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لە عێراقدا لە هاوپەیمانییەک لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (کە دەگوترێت مەلا مستەفا سەرۆکایەتی دەکات) و پارتی کۆمۆنیستی عێراق (CPI)دا خۆی دەبینێتەوە. دەگوترێت حەمزە عەبدوڵڵا، سەرۆکی پارتی کۆمۆنیست، لە ڕۆژانی کۆماری مهابادەوە دۆستێکی نزیکی مەلا مستەفا بووە. کەسانی تریش کە باس دەکرێت بۆ کوردستانێکی کۆمۆنیست کار دەکەن بریتین لە خالید نەقشبەندی، عەقید تاهیر مستەفا بارزانی لە هێزی بەرگریی جەماوەری، و شێخ سولەیمانی بارزانی.
هیچ هەڵسەنگاندنێکی ڕوون بۆ هێزی کۆمۆنیستەکان لەبەردەستدا نییە. هەندێک باڵی کۆمۆنیست بەستراونەتەوە بەو بزووتنەوە نهێنییەی کە لە ئێران، سووریا و تورکیا بە ڕێنمایی لە عێراقەوە بۆ پەرەپێدانی سەربەخۆیی کوردستان چالاکیی دەکەن. لە ساڵی ١٩٥٩، کوردەکانی ئێران پێیان وابوو ئەو ئەندامانەی تۆڕێکی نهێنی کە لە ئێران گیراون، زیاتر کۆمۆنیست بوون تا نەتەوەخوازی کورد.
ئاراستە نەتەوەییەکانی کورد ناکۆکن. یەکێک لە کەمترین خاڵە هاوبەشەکان ئەوەیە کە هەمووان دەزانن یەکێتی بۆ سەرکەوتنی کورد پێویستە. مەلا مستەفا بۆ دیاریکردنی هەڵوێستێکی یەکگرتووی کوردی لەگەڵ شێخ لەتیفی بەرزنجی، شێخ ڕەشیدی لۆلان و کەسانی تر کۆبووەتەوە. زۆربەی سەرکردەکان خوازیاری کوردستانێکی سەربەخۆن، نەک کوردستانێک کە قاسم یان کۆمۆنیستەکان باڵادەست بن بەسەریدا. عەباس مامەند ئاغای هۆزی ئاکۆیی بەپێی ڕاپۆرتەکان پەیوەندی بە چەندین هۆزەوە کردووە – لەوانە دزەیی، بازکی و خوسرەوی – بۆ ئەوەی بزووتنەوەیەکی یەکگرتووی سەربەخۆییخوازی لە پشتی مەلا مستەفاوە دروست بکات، بەڵام سەرکەوتوو نەبووە. هەندێک سەرکردە، وەک شێخ لەتیفی بەرزنجی، بەم بۆچوونە لەگەڵ مەلا مستەفا دەڕۆن کە ئۆپۆزیسیۆنی ئاشکرا لە ئێستادا زیاتر پێگەی ئەو بەهێز دەکات نەک لاواز. لە هەمان کاتدا، دەگوترێت شێخ لەتیف و حەمید بەگی جاف بە نهێنی خەریکی ڕێکخستنی جوڵەیەکیشن بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو چالاکییەکی کۆمۆنیستی، لەوانە پارتی دیموکراتی کوردستان. هەندێک لایەن دەستیان کردووە بە تێگەیشتن لەوەی کە ململانێی نێوان هۆزەکان، وەک ئەو شەڕەی لە نێوان بارزانی و زێباریدا ڕوویدا لەسەر کوشتنی کوڕی سەرۆک هۆزێکی زێباری، پێگەی کۆمۆنیستەکان لە ناوچە کوردییەکان بەهێز دەکات.
ج. ئاسۆی ئۆتۆنۆمی (خۆبەڕێوەبەری):
لە ئەگەری ڕوودانی ئاڵۆزی لە ئێران یان عێراق کە کاریگەریی سوپاکانیان بە ڕادەیەکی بەرچاو لاواز بکات، کوردەکان توانای ئەوەیان هەیە کۆنترۆڵی ناوچە هۆزییەکانی خۆیان بگرنە دەست. ئەگەر تەنها بە دەستی کوردەکانەوە بێت، ئەم هەنگاوە بە باشی ڕێک ناخرێت. بەڵام ئەگەر بارودۆخەکە ڕێگەی پێ بدات، ڕەنگە سۆڤیەت ئامادە بێت پاڵپشتیی ڕاستەوخۆ و ڕێنمایی بۆ بزووتنەوەیەکی ئۆتۆنۆمی پێشکەش بکات. ڕاگەیاندنی کۆمۆنیستی لە عێراق بە هەموو ئەگەرێک ئامادەیە؛ لەلایەکەوە بانگەواز بۆ بەدیهێنانی ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد دەکات و لە هەمان کاتدا، دژایەتیی ئاراستە نەتەوەیی و جوداخوازەکانی کورد دەکات.
لە ئێستادا، جگە لە یەک خاڵ، هەموو پێکهێنەرەکانی دیکەی پێویست بۆ ئۆتۆنۆمیی کوردی بوونیان هەیە: هێزەکانی توندوتیژی لە هۆزەکاندا هەن؛ سەرکردایەتیی پۆتێنسیەلی کورد لە سوپا، لە بازنە سیاسییەکان و لە ڕیزە پیشەییەکاندا بوونی هەیە؛ کەناڵێکیش بۆ پاڵپشتیی ماددی لە ڕێگەی نوێنەرایەتیی سۆڤیەت لە عێراقدا بەردەستە. تەنها سەقامگیریی ڕێژەیی حکوومەتەکان ڕێگرە لە بەردەم سەرهەڵدانی جوداخوازیی ئاشکرای کوردی. ئەگەر حکوومەتی هەر کام لە ئێران یان عێراق بکەوێت، ئەوا یەکێک لە ئەنجامە ئەگەرەکانی ڕەنگە پێکهێنانی کۆمارێکی دووەمی کوردی بێت.